ደሳለዉ ቢተዉ
አቒያሱ ስታ ፊሪሲው ታምትጚ አሌምዳ ሊጊሲሜ ድሜ ቼፍፅኹያኽ፡፡ ጋያኪ ፊሪሴ ዎሬምስ ቴኬምስትጝ ማልጛ አቕስትኹዌኽ፡፡ ዎሬምስ ቴኬምስትጝዴስ ቤዴራ ድቫን ካሜንስትጝዴስ ቤዴራ 3 ሻይ አሜትዴስ ፍና ካዛኪስታንዳ እንዜጝትጝፂስ እንቲታኪ ግብርኒስ ቴኬምስታኒስ እጂⶓ ታሪኩ ንባርካ ቶኬማና፡፡ እንዴስ ፋሌንጋ አሌምዳ ስልታኒስ አቕስቱንኩ ሮማዉያንካስታ ሜሶፖታዊያንካ ሰረጊሌ ቴኬምስትጝስ ፊሪሴ ዎሬምስ ቴኬምስትካ፡፡
ይቶፕያሾ አንትናኒ ዴሜካ ፊሪሲዉስታ አቒው ታምትጚ 2 ሻይዴስ ጃላ ድሜ ቼፍፅኹያኽ፡፡ አክሱሙ ምንግስቱ ዝቤን ቤናዳ ፊሪሲ ዎሬምስ፣ ጊፅስ፣ እንዜጝትጝፂስ እንቲታኪ ንጉስካዋ አጄብጝስ ቴኬምስታኒስ እሺጞ ታሪክ ድኹዌ፡፡ ፅላት አጌራዋ ዎሬርኹ ዎክትስ ፊሪሲስታ ፌሬስቴን አጌራዉሳ ኔፃኔቶስታ ሉዋላዉቶ ኬቤርፅጝስ ዎሬም ብታዳ ሜስዋቶ ኬያኒስ እጂካ፡፡”ፊሪሲ ታምፄጉ ሴብትጛላ”ናዉሳ እንግራ ይጉዌ ዙሚትጜ ዱንፃማ፤ ፊሪሲ ሴብትጛማ ፅላቶ ድላ ፄዌ ናማ አምናማ ዜኬርⶓ ጄሜርኹ አገዉ እዝቢያኽ፡፡ እንጚስኪላ 86 አሜትዴስ ቤዴራ 32 ፌሬስቴን ሚንች ዉሌቲ ዌና ፊሪሲ ታክስስትጝስስታ ዜኬርስትጝ ቱስቴ ንካማ ፊሪሲዉሳ ማቢሬ ፂፄካ፡፡
1933 ም.አ ቲሪትጙኽ አገዉ ፌሬስቴኑ ማቢሪ ናካዳ ማቢሪው ባልዴስ ፌያማ አገዉካዉ አይቱ፣ ጄግንቱ እንቲታኪ እምፕልቱ ጊሊፂ ያኻማጊያኽ፡፡ ጝሺሱ ዎክትስ ዴሜካ ዳሴስስታቲው ማኺቲ ያኻማ አሌሙ ሳይንሱ፣ ክንቲውስታ ባይሉ አችትዳ “አገዉ ፊሪሲው ባይል” ናዉ ስምስ ሜዜጌብስትጝስ ቴሮ ማንዳማጊ አግስቴ፡፡ እንኪላ ፌሬስቴኑ ባል አሌሞ ትኩቶ ጉስጝስ ቱሪዝምስ ሚፂው አሊ ያኻታ ፄዌ፡፡ አድዋዳስታ እሊኩ ዎሬሙ ብቲዳ አቒሊ ሴብትጛማ ድሎ ያጉኽ ፊሪሲ፤ናካዳ ዴሜካ አገዉካ /አዋዋ/ አሌሙ አደባባይዳ ባይልስ አቕትጝፅጝስ ኽሳንቲ ዳዳ አግስቴ፡፡ ፌሬሱስታ ፌሬስቴኑ ጄግንት እንቲታኪ አዋዋው ባይልስታ አይት ኬፋማ ካንትስታው ዎክትኪላ እቺ ጋቲዊያኽ፡፡
86ንቲ አገዉ ፌሬስቴኑ ባል “አብርቱ ማኺቲ ሰላሙ ውርስስ” ናዉ እንፅኼንትስ እንጃቢሪ ኬቴምዳ ፌዴራሉስታ ክልሉ ኽሳንትካ ስልታን ዌንካ አግስቴካማ ብሩኽ አኺኒስ ኬቤርስታ፡፡ አገዉ ፌሬስቴኑዳ ባልዳ አግስቱንኩ ኢፊዲሪው ትክትሊ ትክላይ ሚኒስትር ተመስገን ትሩነህ ጌሌፁኑዉስታጊ ፊሪሲ ይቶፕያዉ ታሪክዳ እንፃኽስትኹ ዉሌቲ ኽሳንቴኽ። ፌሬስ እንፃኽስቱኑሳ ዉሌቴ ታክስጝስ ስታ ዜኬርጝስ አገዉ ፌሬስቴኑ ማቢሪ ቲሪትጝⶓኪላ አቕፅካ። አገዉካ ባይሎ ማንዴካማ ስታ አንኬባኬብካማ እጂፁኑዉስኪላ ምስጋኒ ዲጋ። አገዉካ ፊሪሴ እርሺስ፣ ዎሬምስ ስታ ክብሩ ጊሊፂታ ቴኬምስታንኩ እዝብካ አኽⶓኪላ ቼሜትጝፄካ።
ይቶፕያዉ ታሪካኻዳ ፊሪሴ ካዌኑ እንሴሲዴስ፤ ጝኑ እንሴሳ ፄዌካማ አባላምቲስ ዴስጝፁንኩ አገዉ እዝብካ አኽⶓ አቕፁንኩ ትክትሊ ትክላይ ሚኒስትር፤ፊሪሴ ድኾሪሊ ዴኬልፅጝስ ብቕሌ ካሜንፅኹ ቢዲሪ እዝብ አኽጞኪላ ጉሽካ። እንጚስ ፄጌሬ አገዉስታ ፊሪሲዉ ታምትጚ ጌሌፅጝስ ቼጌርስትናታ ያኹኽ።ፊሪሲ እርሼ አሬስጝስ፣ ምርት ታምባኒ ኪዳማ ጎታሪሾ ሚፄ፣አቒ ቑንዳስታኒስ እክምኒሾ ካፄ፣ ታቡትስታ ሊንጊዲ ይንታኒ አጄቤ፣ ፂኻፂኻዋ ቡዋማኪላ ታምፄ። ዴስቲዴስ ድምክና እዝንዳ አቒታ አዜና እሼማ ሜካብሮኺስታ ሲፌ። ጚ ፊሪሲኪላ ክሩኒ ግድስ ያኻዉሳ ችሬ እያማ ካሴ። አገዉ እዝብ ፊሪሴ ብኽር ጄርታ አንኬባኬባማ፣ ጊሬ እንቲታኪ ግልቦ ዴስጝፄ። ሲንጊ ፊሪሲስ እይስታዉ ክብር ኽሳንቴኽ።
ይቶፕያዉ ታሪክዳ ፊሪሲስታ ፌሬሴን አፄ ካሌቡ ዝቤንዳ ጄሜርስትⶓ ንባርካ ቶኬማና። ትክትሊ ትክላይ ሚኒስትር ተመስገን ትሩነህ ፊሪሲስታ ፌሬሴቴን ይቶፕያዉቱ ክብርስታ አብርቱ ትክርቱ ጌሌፅካኽ ንካ። ፊሪሴ ጊራማ ጋሌብጝስ አቕስታዉ አገዉ እዝብ ይቶፕያዉ ታሪክዳ ፊሪሲስ ኽሳንቴ ክብሮ እይኹ አባላምቲ እዝቤኽ። ጎንዴርኩ ንጉስካ ሴሌቴኑንኩሳ ፌሬሶ አገዉ ምድርሾ ይንቴካማ ካፃሺንኩ አኽⶓ ትክትሊ ትክላይ ሚኒስር ቼሜትጝፄካ። ፊሪሲዉ ታሪክ ዉላ ይቶፕያንካዉ ታሪኬኽ ኑንኩ ትክትሊ ትክላይ ሚኒስትር፤ አገዉ ልክ ይቶፕያዉትስታ አቕት አኽጞኪላ ቶኬምካ። አገዉ ፊሪሲዉሳ ባይሎ ዩኒስኮዳ ሜዜጌብፅጝስ ፄዉስታዉሳ ፅሬቶ ፌዴራሉ ምንግስት ትኩቶ እያማ እንፃኽስታዉ አኽⶓኪላ ቼሜትጝፄካ።
አገዉ ፌሬስቴኑ ማቢሪዳ 6 ሻይ 400 ያኻንኩ አሌክካ አኹኪ አመራርካ አግስታና።እኒ አመራርካ ዲሞክራሲያዊ ያኹኽ ቴርትሴኽ ጎሌልስታኑ። አማኻሪ ክልሉ ቺፅጝፂ ጛራ አረጋ ከበደ ኑኑዉስታጊ ዲሞክራሲዉ ቴርት አገዉ ፌሬስቴንስ ጌሌፅስቴ። እንኪላ ምንግስቱ ቺፅጝፂስ ክንቴ እያዌኽ ንካ። “አገዉ እዝብ ፊሪሴ ይቢቼ ያኻዉላስ ፍትሬቶ ጚሊ አስሜምጝፃማ ዝኩዋው ኩሚቺስታ ጄግኒ እዝቤኽ “ንካ። ዩኒስኮዳ ሜዜጌብስትጝስ ቻፌ ታምቡኽስኪላ እንኩዋ ዴሲናስ ንካ።
አሜት ቺፋ ትር 23ስ ኬቤርስታዉ አገዉ ፌሬስቴኑ ባል አዊዉሳ ባይሎ ኽሳንቲ አችስ ኬፍፃማጊያኽ። ፊሪሲ አዊስ ልቕልቓንቲ ማኺቴኽ ናኒስ አዊ ቤረሰቡ ቺፅጝፂዉ ቹዋ ቺፅጝፃንቲ ቴዎድሮስ እንዳለዉ አቕፄካ። ፊሪሲ አገዉካስ አምንስታንቲስታ ቲጊጙ አኹኪ ፅሬቱ ምሳሊ ያኻማ ካፅስታዉ አኽጞኪላ ሜንድሬኽዳ ጉሽካ።
አገዉ ፌሬስቴኑ ማቢሪ ናካዳ ድሚ፣ፆቲስታ አካሉ አኺኒ ጌዴባዉላስ ሌጌሳ ታንብካ፣ ኹን፣ ዎታትካ እንቲታኪ አካል ጉዳንቴካጊ ፊሪሲዉ ትርኢትዳ አሴቴፍጛንታ ፄዋማጊያኽ። ኹን ጋሌባኒስ ካንትስታኒ፤ እላፍዴስ እትጌ ታይቱሳ ጄግንቶ ካንቲ። ሌጌሳ ታምብካ ፊሪሲዉ ይዉዳ ሼዉታ ያኻኒስ ካንቴኒ ዴሜካ ክምንትዴስ ክምንትሾ ፌያፌይጛንቲ አኽⶓ ቼሜትጝፂ። እል ካንታቲዉ ጋሌቡስ ካንቴኒ ዴሜካ፤ ፊሪሲስታ አገዉ አካልስ ይቢቺስ ያኻዉላስ ቱትጛኑ ሜንፌስስጊ ታምትጙንኩ አኽⶓ እርዳትስቲ። አገዉ ፌሬስቴኑ ማቢሪዉ አሊኪ ትላዬ አየነዉ ፊሪሲዉ ማቢሪ ሚፄ አግፃማ ዉላቱዊስ ኬፍናታ ሚፄ አግፅፂ 15 ፎክ ዌና ህንፂ ግቢትስትጝስ ስሩ ካርጝ እንኩርስትⶓ አቕፅካ።
ዳሴስታቲዉ አሌሙ ማኺቲ አኽጝስ እንዝጚዳ አግስታዉ አገዉ ፌሪሲዉ ባይል፤አዋዋ ይቶፕያዋ አሌሙ አደባባይዳ ኬፍፅጝስ ቴርትዳኽ። ምንጊ ንጉስካ ቹዋ ስምዴስ ድምክና ፊሪሲዉ ስምስ እቑስትጝስ አቕስታና። ምሳሊስ አባ ዳኛዉ(አፄ ምኒልክ) እንቲታኪ አባ ታተክ(አፄ ቴዎድሮስ)። ይንታዉስ ፊሪሲ ንጉስካዉ ስማ እቑፂዴስ ኬፋማ ይቶፕያዋ አሌምዳ እቑፃዉ ዎክት ይንታማጊያኽ። አገዉ እዝብ ፊሪሲ እይኹ ክብርስ ይቶፕያንካ ይቢችካ ያኻኑላስ አሌሙ እዝብኪላ ምስጋኔ ዲግሴ።
ይንታዉስ ፊሪሲዉ ትርኢት ካንፅስታዉ ስፍሪ ትኩት እይስታማ ግቢትስትጝ ቱስቴ። ባል እዝባዊ አኽጝታጊ ባሉ አሴቴፍጛንቲ እንዳራኪ ችግራ ጋቲታ እንጁኩዋማ ትርኢቶ ካንታዉ እንጅኩፂኪላ አቾ ማንዱኽስ ቴርትጝ ፋይፄ። ፌሬስ እሩባኑ ስፍሪኪላ ቴርትጝ ቱስቴ። ዩኒስኮ ሜዜጌብስታኒ ዉላ ዲብካ አቾ ማንዱኽ አኺኒስ ካንትስትጝ አኺጝስ። አገዉ ፌሬስቴኑ ባል አሜትዴስ አሜቶ ኬፋማጊ ካሳታ ዉላጊ ዉማይ ቺፋ ታምቦ ፊትጙኒጊ አሌምዳ ማልጛ ጌሬምፅካ አደባባዩ ባልካዴስ እምፕል አኽጝስ ካሌ።