አድዋ- ፃርክካ እዝብካው ድል

ታደለ አጋጄ

ይቶፒያ ሚንችካ ዎሬሙ ድልካስስታ አርቤንቱ ታሪክስ አሌሙ ሜድሬኽዳ አቕስቲትያኽ:: እኒጛ ክቻዴስ አድዋው ድል አባላምቲዳ ቶኬምስታዊያኽ:: ይቶፒያ ኔፃኔቶስታ ክብሮ ማንዲፅጝስ አፍሪካዴስ ናማኪ አሌምዴስ ቢዲሪዳ እቑስቴት አጌራኽ:: ባርኾቼው ዎሬራንቲ አይል አጌራዋ ዎሬርጛ ይንትኹ ጊዝዳጊ ውላ እምፕልታቕ ዳሪዴስ ዳሬ ጁጝስ እምፕልትስ ሴሌፍስትጝስ ፅላቶ ሴሜርፃማ ዙርፅጝስ አሌምዴስ ታሪክስ እቑስታና:: አድዋው ድል ይቶፒያዴስ ፌያማ ውላ አፍሪካዊያንካ ኔፃኔትስ ጁትጛንታ፣ እምፕልቶ ይስጝፃንታ ፄውኽ ኽሳንቲ ድል አኽⶓኪላ ታሪክኩ ምሁራንካ ዙማና::

አድዋው ዎሬም ይካቲት 23 1888 ም/አታዳ ይቶፒያስታ ታሊያን ክቻዳ ካስጙኽ ያኹስ ታሊያን አፍሪካዳ ኽሳንታ ታሊያኖ ቲሪትጝፅጝስ ኒስ ይቶፒያዳ ካስጝፂኹ ዎሬም አኽⶓ እንጃቢሪ ክንትፃንትካው ኮሌጅዳ ታሪኩ ክንትፃንቲ ወንድም ትሩነህ ዙሜካ:: ታሊያን ምስራክ አፍሪካዳ “ኽሳንቲ ታሊያኑ ምንግስት” ናውሳ ቲሪትጝፅጝስ ይቶፒያዳ ውራሬ ካስጝፂኹ ጊዝ አኽⶓ ቶኬምካ::

አድዋዉ ዎሬሙ ዲጊ ጊዙ ጉሽፂ ቱንዚ 17ዳ እንኩርስትኹ ውቻሌው ውሉ አስሚምጚ አኽⶓ ቶኬምካ:: ውቻሌው ውሉ አስሜምጚ 20 ቱንዝካ እሺኑስታ ላጛ ኮንክካስ ፃፊስትኹ አኽⶓ ጉሽካ:: ቱንዚ 17ዳ እንኩርስትኹ አሳብኪላ ላጛ ኮንኪስ ፃፊስትኹ፣ ጚስጜዋ ጋቺትጛውሳ አሳቦ እሚኹ አኽⶓ እርዳትፅካ::ቱንዚ17ዳ አማኻርጚስ ፃፊስትኹ አሳብ “ይቶፒያ ዋሺኔኪ ባርኾቼሱ አጌርካሊ ፄውታውሳ ባርኾቼውሳ ታምትጜ ጚው ፋይስ ፄዋታስታ እርዳቲ ፋይፁኒ ኩፅኒ ታሊያኑ ምንግስት እርዳትጝስ ካሌ” ኑስ ላቲኑ ኮንኪስ ፃፊስትኹ ዴሜካ ይቶፒያ ታሊያኑ ምንግስቱ ካያ ክምዳ ቱⶓ አምንታታ ፌሬምታታ ካሲጝ አኽⶓ ታሪኩ ክንትፃንቲ ኽይትጝፅካ:: እንዳ ማቔቹንኩ ይቶፒያኩ ጉሳንትካ አምባላጌዳ፣ መቔሌዳስታ አድዋዳ ድላ ፄውጝስ ኽሳንቴ ድሎ ሜዜጌብፅⶓ ጉሽካ::

ሳይንስስታ ቴክኖሎጂስ ሌጌስኹሳ ታሊያኑሳ ምንግስቶ ሴሜርፅካማ ዙርፁኑ ይቶፒያንካው ይቪቺ ድል ያኻውላስ ፃርክካው ድል እስታማ ታሪክስ እቑስታው ድል አኽⶓ እርዳትፅካ::

ይቶፒያንካ አጌራውሳ ሉዋላውቶ ማንዲፅጝስ እምፕልትስ ፅላቶ ሜኬትካ:: አድዋዳ ይቪቺ ያኻውላስ እሊኩ ዎሬምኩ ግንባርካዳጊ ድላ ፄዌካ::ይቶፒያንካ “ሻይታ ያኼካማኪ እምፕልታ፣ እምፕልታ ያኼካማኪ ሻይታ” ጁጝስ አፄ ምኒልክ ፌያፌይጝፅኑ ማዜዝት ስሬታስ ምስራክዴስ ምራቦ ሰሜንዴስ ደቡቦ ጁጝስ አጌራውሳ ሉዋላውቶ ማንዲፅⶓ ታሪኩ ክንትፃንቲ ጌሌፅካ::

አፄ ምኒልክ ፌያፌይጝፁኑ ማዜዝትዳ “አክም ዝኩክ አክምስ አክም እላቲንኻ ፆሌትስ፣ ዊሲሊቲካማ ቲጉኒ ኩፅኒ ዎሬምዴስ ዙራኒ ማራቲኻኽ” ንጝስ ትዛዞ ፌያፌይጝፁኑ አኽⶓ ቶኬምካ:: አኽጝስኪላ ውላ ይቶፒያንካ ወረኢሉ ዎሬሙ ካምፕዳ አግስታንታ አዜዝስትካ::  8 ሻይ 6 ሊኻዴስ ጃላ ፊሪስቲኒው ዎሬም ሴሌፍሰታማ ሴብትጝጜ ካስጝፅⶓ ጉሽካ:: ይቶፒያው ዎሬሙ ግንባርዳ ሴሌፍስትኹ 70 ዴስ 120 ሻዮ ኺስታ ያኻው ውታድሪ አኽⶓ እርዳትፅካ ታሪኩ ክንትፃንቲ::ታሊያኑ ውታድሪዴስ ቼፉሳ ኽስቶ ካፅጝስ አድዋው ዎሬምዳ ዊፅጝስ ካሉኑ አኽⶓ ቶኬምካ::ታሊያኑሳ ዎሬሞ ሴሜርፃማ ዙርፅጝስ እምፕል እምኔትታ ያኼካማ እምፕላ ባንዲራዋ ኬቤርፅጝስ ፄውኑ ሴብትጚያኽ::

ክንትፃንቲ ወንድም ትሩነህ ጌሌፁኑውስታጊ አድዋው ድል አፍሪካዊያንካ ካይ ክምዴስ ኔፃ ፋንታ ፄዋ:: ደቡብ አፍሪካ እንግሊዙ ካያ ክምዴስ ፊጝስ ይቶፒያውት /Ethiopianizm/ ናውሳ ሜፈክሮ እሚካማ ፊⶓ እርዳትፅካ::አውሮፓው ዝቤን ቼፍታ 1960 17 ምስራክስታ ክቻክቺ አፍሪካው አጌርካ ፈረንሳዩ ካይ ክማዴስ ኔፃ ያኻታ ካሊፅኹ አድዋው ድል አኽⶓ ጉሽካ:: አፍሪካዊያንካ ኔፃ ፋንታ ኽሳንቴ ፍሼ ፄውንኩ ይቶፒያንካ አኽⶓኪላ ጌሌፅካ::

ሞኖሮቢያውስታ ካዛብላካ እስታማ ቤንስታሺኹ አፍሪካ 1963ዳ አፍሪካው እምፕልቱ አችት ቲሪትጛታስት ቹዋ ፅፌት ጝና አዲስ አበባዳ ያኻታ አፄ ሀይለስላሴው አሳብስ አስሜምጙኑ አድዋው ድልስ አኽⶓ እርዳትፅካ::ይቶፒያ አፍሪካዊያንካ ኔፃ ፋንታ ፄውታያሱ ዲብ እላ ኑንኩ ክንትፃንቲ ወንድም ዎሬሙሳ ሜሳሬ እይጝስስታ አርቤንካዋ ሴሌቴንፅጝስ ኽሳንቴ ፍሼ ፄውቱት አባላምታ አፍሪካት አጌራ አኽⶓ ጉሽካ::

አድዋው ድልዴስ ናኪኒ ክምንት ክንትጝ ቱስታው ይኮኖሚው ድኽትዴስ ፊጝስ ዝኩኽሳ ብቴ አሜሬትጝስ ይኮኖሚስ ጛሬ ካሊጝ ቱስታው አኽⶓ ቶኬምካ:: አፍሪካ ናካኪላ ይኮኖሚው ካይ ክማዳ አኽⶓ ጉሽካ:: እርዳቲዳስታ ጉሺዳ ናቔማ ዝኩኽ ክምንት ይኮኖሚው ናቔንትዴስ ፊጝ ቱስታው አኽⶓ ቶኬምካ::ቤንጝጚዴስ ኪቻ እምፕላቺስ ቲሪጝስ፣ ጛው አጌርስ ክብሮ እይጝስ እሊው አሌም ይቶፒያንካዋ ያቓው እምፕልትስ አኽⶓ እርዳትስትጝስ አጌራውሳ ስርኩኔስታ አይቶ እሊውስ ፌይፃማ እይጝ “ውርዴት” አኽⶓ ጌሌፅካ:: ናኪኒ ክምንት ቴንኬክጝ ኪላ እስጜ አኽⶓ ጉሽካ::

ጛስ ጛው ዎሬምስታ ጋቺትጚዳ ፍሽጝፃቲው አኽⶓ ዎታትካስ  ኩስጝፅጝ፣ ምሁራንካ ዝኩኑሳ ሜድሬኾ ቴርስጝ፣ አሳብስ ቱትጝጝ፣ ኩስጝጚስ ኽይስታውሳ እንግርግራ ቡካንታ ፄውስታማጊ አኽⶓ ጌሌፅካማ ኩስጝጚ ትክሞ ፋያንትካ ይቪችካ አቑ ሜድሬኽ አኽጝ ቱስታቲው አኽⶓ ጉሽካ::

ይቶፒያው ሉዋላውቱ ችግርዳ ትይኒ እንጅኩዋማ ካንታው ዝኩጝስ ካሊስታላ ኑንኩ ታሪኩ ክንትፃንቲ ወንድም ትሩነህ ይቶፒያንካ ቤንጙኑሳ ፄጌርካማ ካንትስቱኒውላ ችግር ጊዝዳ ኩፅኒ እምፕልካ አኽⶓ ዙሜካ::”አጌር ዝኩዋኒ ውላ ቴኬምስቴ፣ አጌር ድሳኒ ውላ ቤቴንስቴ” ናኒስ አጌራው ሉዋላውትስ እምፕልትስ ቲሪጝ ቱስታው አኽⶓ ጉሽካ::ፖለቲካኩ አቕ ኪስጙኑ ቺፋ ጛው ትክምስ ቲሪጝ አጌራስ ቴኬማቲው አኽⶓ ቶኬምካማ አጌራው ብሄራዊ ትክምስ እምፕልታ ቲሪጝ ፋይፃው አኽⶓ ኽይትጝፅካ::ይቶፒያው ብሄራዊ ትክም ቼሜትጛታ ኩስጝጜ ፄውጝ ፋይፃንቲ አኽⶓኪላ ጌለፅካ::

ይቶፒያንካ እኑስ እኖ ቤንጝናታ ፄዋንኩ ግብፅስታ ፄጌርጛንኩ አጌርካ አኽⶓ ቶኬምካ:: ይቶፒያው አብትዳ ዳራዳርጛቲው ይቶፒያው እዝብ ዝኩዋላኽ ኑንኩ ክንትፃንቲ ፖለቲካኩ አቕ ኪስጙኑ ቺፋ ጛው ትክምስ ቲሬንኩ ይቶፒያንካ አኽⶓ እሊኩ አጌርካ ሜሴኬራኑ ጉዳይ አኽⶓ እርዳትፅካ:: ፖለቲካው ስልታኒዴስ ኪቻ አጌራው ብሄራዊ ትክም ቤዴርጝ ቱስታው አኽⶓ ኽይትጝፅካ::