ነንቱ ኰርዝ አልም አቅቨ ተግዝ መቈዙ ፅውዘ እጅር ኹርዙ ትኽነዝመ ኢኮኖሚል አጉረው ሰጋቕን ፋጥራጙ ችጝሸኲ።
አልም አቅቨ ትኽነ ድርጅት(WHO) ጣቅ ኰሪዝ ፊሰው ሚዝረይዝ ሲሪየ አልምዝ ችጝሸቊ 80 ስር ኻግረኒስ አምረ ጨቨቅ 282 ሚሊዮን ዜገን መቈዝ ፃይሽጘኩ፣ 610,ሺኽዝ ንየ እጅር ቈሽ ጝተ ሩሔድ ብጘኲ።
እኒስም 95 ላይስ ፅውዘይዝመ ክርጘይዙ ምፅነድ አጉረው ችጘርድ ፃየቊድ አፍሪከቱ ክልለንድ ጛይ።
ክርጘዙ ምፅነድ ግቨርዝ ንየ ፃየቁድ ቈሽ ሲዘ ኻግረን አጘንድ ናይጄሪያ፣ ኮንጎ ዲሞክራቲክ ሪፐብሊክ፣ ኒጀር ጛይ።
መቈዙ ፅውዘ እጝቅዝቅ ሰጋቕን አቕሽም ፍራትዝ አጋልሽተቊ እቀኽቭሪዙ ክፍለኒስ 5 እምትዝ ሳ መልቁ አጘንድ መቈይጅቅ ፃየፃይሽት ክረቊ መልቁድ 75% አጘኲ።
ጣቅ እምተንዝ አልም አቅቨ ተግዝ መቈዙ ፅውዘ ትንዝንድ ዊትው ሚሊዮነንዝ ቈሽ ቓልሽተኲ።
እኒዙ ምላሰንድም አየር ንቭርትዙ ልውጠ፣ አውማው ጅውነይል እትለቊ ገጫሽነን፣ ኹረዙ ወይትነይዙ እጅጝት አኖፌልስ ስቴፈንሲ (Anopheles stephensi) ተከቁ መቈዙ ትነረ ፈራቐነዊዝ የጝ።
ኢትዮጵየም እንዛይ ጥቕዘንጥዙ አጋልሽተጥ ኻግራኒስ ላይሽን አራንድ፣ ኻግሪዝጘድ 2030 ዓ.ስ መቈት እቻቐውዝ ድሰናንስ ኻሊር ሰራሽራጙ ችጝሸች።
ወይትጘም ዝቛለ ወረደ አምረዝ አምረ ቺተዝ ቈሽ ጫረ ጥወነዝመ ፈነውድ ቲክን እትለው መቈድ እቀኽቭሪዙ እልቱ ፍልውልወድ ፊትነው አይንተ ትኽነዙ ችግሰ የጝ።
ቃውስን ማኽተናንስ ሽሹድንድ ፃቨቊ ፅውዘይዙ ጭቕትድ ልብተቁ ምሽረ 08 ቀበሊዙ ፅበጥድም ባኽሉ ማኽተነቊ ሰበንድ አትረው አቭርድንዝ ሰራሽጛጙ አቐነውድ ዊግትጝኩⶔ።
ምሽረ 08 ቀበሊዙ ፅበጢስ አት ገ/ሚካኤል ገብሬ ጋልፅጘጘድ ጝተ ጅውነድ መቈዙ ፅውዘ ፍራትዝ እትለው አቐነውድ የጝ።
እኔንት እግዝግዘናንስም ባኽሉ ጒደነዝ መቈት ማኽትጛⶔ አቐነውድ ሚሪጝ”ቚጠቊ ጅውንጥድ ዊርሸነውዝ (ዲቨነውዝመ ቅብሰነውዝ) ጝን አቒዙ አረተንድም ሳቱ አጎዘ ዲርቭርቭን ወፃቐነውዝ፣ ንየቱ ቈሽ ሙስየድ አርውሸነውዝ የጝ መቈት ማኽትናጙ ፅብነውድ” ይጘኩ።
ቺተዝ ቈሽ መልቊል ፅውዘድ ኻይልደው አቐነውድ ልብሰቊድ አት ገብረሚካኤል ሚስኩርም ቲስ ኪርም ፅበቊ ቲክንክነጥ ሻቘ እርፈንዝ ፅውዘድ ኻይልደው አቓንስቅ ትኽነዙ ችብረንጥዝጎ ፊርጝ ኽክምነ ችጝጛⶔ አቐነውድም የጝ ሚሪጘውድ።
ተከተከውዝ ላየ ቀበሊዙ ፅበተ አት ብርሃኑ ኽድሩ ፅውዘድ አርሽነይዙ ሰቭል ቲክንዘው ቘጨዝመ ፊስጛጙ ፅበቊ ተግረንጥድ ጋልፅጘንድ”መቈ እቀጘዝ እኩ፤ ቺተዝም ማፅወይዝ ፅውዘድ ፈራቐው አቓንስቅ ናን ልኩድ ቀቭ ማፅወዙ ይናሰቭድ ሰራሻይነጘ ፃቨኩ። እኔንት አርቕት ፃይንም ይና ኽርተዝመ ጅውነድ ዊርተዝ ፃይናጙ የጝ”ይጝኩⶔ።
አት ብርሃኑ እኒስ ሚቅ ሙስየ አርውሽንዙ ቀተድ ትኽነ ሙየጒይጥዙ ከቨይዝ እሩዝጝ ሙስየድ ጥውሸውዝ አሩሸነውዝመ አቚ ፃየቊ ጅውንጥድ ዲቨነውዝ መቈት ማኽትጝ ጝተ ትኽነድ ኻይስጛⶔ ችጝሽጘኲ።
ጅውነይል እትለው መቈዙ ሽወድ ማኽተናንስመ እቀኽቭሪዝ ቃልጥፈው ኽክምነዙ አግልግለ ይወናንስም ምሽረ ትኽነ ጣቭየድ አጉረው ፍልውልወ ፃቫⶔ ችጝሸኲ።
ዝቛለ ወረደ ምሽረ ትኽነ ጣብየዙ ዲቈተ አት አበበ ጌቴ እቀኽቭርድ መቈት ማኽተነቁ ሰበንድ ቲግቭረነውዙ ዲዝጝትድ አትርዘነዊስ ኪርም ጥውሸው ኽክምነዙ አግልግለ ይወነቊ መሰሪጥድ እቻይሰነውዙ ሰቭ ሰራሽታጙ አቐነውድ ጋልፅጘኲ።
“ነንቱ ኰርዝ ኽር እትለነውድ ቲክን መቈ ኻይልድኩ፣ አርፈይዝ 500ስ ንየ እቅ መቈዝ ፅዊትጝ ኽክምነ ችጝጘኲ። ቺተዝ ቈሽ እፈርዝመ ጊዙረቊ ኲየንጣን ቘይሻይጘጘ ትኩርት ይውሽታጙ የጝ። ትኽነ ጣቭየ አቒል ሊጘ ላቭራቶሪየንዝ ሽወዝ እትለቊ ፅውዘዙ አይንተንድ ቃውስን ቺዘነውዝመ አርቐነውዙ አቅምድ አጉረው የጝ” ይጝኩⶔ።
እኒስ ከስጘም ሳ ቀበሊዙ ሙየ ጒይጥዝመ ፓድ ይሽተው ድርጅትጅቅ አቭርደነውዝ እቀኽቭርድ መቈዙ ፅውዘይዝ ፃየው አርቕትድ አትርዝጠ ፃቭሽታጙ አቐነውድ ሚሪጝኩⶔ።
“አርቭቱ ናንጣን መቈት ድስጘኩ” የው ዝምረድ አጉረው ልውጠ ቓሊሰነውድ ልብስጝ እንዝም እቀኽቭርዙ ሲትፍሽንዝ ትነረየን ቕሉን ማልደው ጅውነድ ዊርሸነው፣ ቅብሰነውዝመ ዲቨነውዙ ሰቭ ሰራሽተጘድ ጉይጝኩⶔ።
እኒስ ቈሸም ጫረይዝ ይውሽተው 2 ሽኽዝ 6 ላዝ 88 ሙስየድ እቀኽቭርድ ጥውሸውዝ አርውሽጠ ፃቨነውዝ መቈዙ ፅውዘይዙ ምላሰንጥዝመ ኽክምነዙ ዲዝጝትድ እቀኽቭሪዝ ክንሰነውዝ ቺዝየው ልውጠ ተረነውድም የጝ ጋልፅጘውድ።
ዝቛለ ወረደይል 2018 ዓ.ስ 11 ሽኽዝ 7 ላዝ ንየ እቀኽቭር መቈዝ ፃይሽጘጘ ትኽነ ጽ/ጝንድ አርቒስኲ።
ትኽነ ጽ/ጝንል መቈዝመ ተከቊ አቑ እኹረጥ ፅውዘንጥዙ ማኽተነዝመ እግዝግዘነ ኦፊሰር አት ሽመልስ ጌታሁን እን አምረይዝ መቈት ቃውስን እግዝግዘነውዙ ሰቭድ አትር ተረነውድ ዊግትጝኩጙ።
ፌደራል ኻይን ሚኒስቴሪስ ችጝሸው 33 ሽኽዝ 3 ላዝ 98 ሙስየ ወረደይዙ እቀኽቭሪዝጎ ትንዘነውዝመ እቀኽቭርድ ሲትፍዘው መቈዝ አጋልዘቊ ጅውንጥድ ዊርሸነውዙ ሰቭድ መቈት ማኽተነናንስመ እግዝግዘናንስ ከቨነውድም የጝ ሚሪጘውድ።
አት ሽመልስ ዊግትጘንድ ጽ/ጝንድ መቈት ማኽተናንስ ሻቘ አይንተ ኻለየን ፊስ ቲግቭርዝጎ ጥወነውድ ጋልፅጝኩጙ።
እንዛጊስም ላውድ አቚድ ቅብሰነውዝመ ዲቨነውዙ ሰቭድ ቃውሰተድ የጝ። መቈዙ ትነርጥድ ፊልፍልሽጘው ቑጠቁ ጅውንጥዝመ አቚለቁ አቚድ ይሰነውዙ ሰቭድ ሰራሽጛጙ የጝ።
ላየድ ቈሽ ሙስየ አርውሽንድ ሊጊሰነው የጝ።
አት ሽመልስ ትኒተው ሙስየድ እቀኽቭርድ ስረትዝ አርውሸነውድ ጝንዝ ጝን ፍልውልወ ፃቨነውዝ እግዝግዝጛⶔ አቐነውድ ሚሪጝኩⶔ።
ሻቘትረ ትኩርት ፃቭሽት ሰራሽታጙ ፅበውድ ቈሽ ቃውስን ኻክምሸነውዙ ዲዝጝትድ አትርዘነውዙ ሰቭ ሰራሸነው አቓንድ አውማው እጅር መቈዙ ፅውዘ ወይሰ ወይሳንድ ደይጝቀ ኽክምነዙ ችብረንጥዝጎ ፊርጛንስ ጒሰጒሰነውዙ ሰቭድ ሰራሽታጙ አቐነውድ ልብስጝኩⶔ።
ወረደ ተግዝ አክንውሸቁ ቲግቭረኒስም ኻምል አርፈይስ ኪርም ታኽሰስ አርፈይል አሽ ዊነው “አርብቱ ናንጣን መቈት ድስጘኩ” የው ዚምረድ ቃውሰተድ አቓንድ መቈት ዚልቀትነይዝ ቃፅቨቊ ጥወረንድ አርውሸነውዝመ ቚጠቊ ጅውንጥድ ዊርሸነውዙ ሰቭድ ነንም አትር ቃፅለነውድ አት ሽመልስ አርቒስጝኩⶔ።
አልም አቅቨ ተግዝ መቈዙ ፅውዘ ነንም ብጭቕ ሚሊዮነንዙ ሩሔድ ፈተነይል ድወው አቕሽም ዝቛለ ወረደይል እትለው እቀኽቭሪዙ ሲትፍሽንዝመ ትኽነ ሙየጒይጥዙ አቭርደው ፍልውልወድ ምነነ ይወው የጝ።
እቀ ኽቭሪዙ አርቕትዙ ሊግዝት፣ ኽግ ኪብርዘነዙ ተግረንጥድ፣ ሙስየ አርውሽንድ እሩዘነውዝመ ሙየ ጒጥዙ ቲክንክነድ ቈሺትጝ ኢትዮጵየ 2030 ዓ.ስ መቈት እቻቐውዝ ድሰናንስ ፃይረው ኻለይድ ሩዘናንስ ጝቕምቱ ኽየው እኩሰ ፃየው የጝ። ኪርምሸቊ ቅብሰነው፣ ዲቨነውዝመ ዝምረዙ ሰበንድ አትርጝ ቃፅልሰነው እጝቅ ዜገንዙ ሲትፍሽንድ ዋቕረኩ የውድ ይና ዲቪየዙ እፃ ፃቭኑን።
ሳምራዊት ግርማይ
መስከረም 30/2019
