አባ ቃኘው

በኢትዮጵያ ዘመናዊ ታሪክ ውስጥ እንደ ልዑል ራስ መኮንን ወልደሚካኤል (አባ ቃኘው) በጦር ሜዳ ጀግንነታቸው፣ በዲፕሎማሲ ጥበባቸው እና በፍትሃዊ መሪነታቸው እኩል የተመሰገነ መሪ ማግኘት እጅግ አዳጋች ነው። በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ እና በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የነበሩት ራስ መኮንን የኢትዮጵያን አንድነት እና ሉዓላዊነት በማስከበር ረገድ ከዐፄ ምኒልክ ጎን በመሰለፍ ተወዳዳሪ የሌለው ሚና ተጫውተዋል። የልጅ ተፈሪ መኮንን (የኋላው ቀዳማዊ ዐፄ ኃይለ ሥላሴ) አባት የሆኑት እኝህ ታላቅ ሰው በታሪክ መጻሕፍት ውስጥ የአርቆ አሳቢነት እና የሀገር ፍቅር ተምሳሌት ተደርገው ይወሰዳሉ።

ራስ መኮንን ግንቦት 1 ቀን 1844 ዓ.ም በጎጃም ምድር ቢወለዱም ያደጉት እና ለትልቅ ማዕረግ የበቁት በሸዋ ነው። እናታቸው ወይዘሮ ተናኘወርቅ ሣህለ ሥላሴ የሸዋው ንጉሥ የሣህለ ሥላሴ ልጅ እና የዐፄ ምኒልክ አክስት በመሆናቸው ራስ መኮንን ከንጉሠ ነገሥቱ ጋር የቅርብ የሥጋ ዝምድና እንደነበራቸው ተክለጻዲቅ መኩሪያ “የኢትዮጵያ ታሪክ ከዐፄ ቴዎድሮስ እስከ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ” በሚለው መጽሐፋቸው ያስረዳሉ። ይህ ትስስር እና በተፈጥሮ የታደሉት ብልህነት በዐፄ ምኒልክ ዘንድ እጅግ ተወዳጅ እና ታማኝ እንዲሆኑ አስችሏቸዋል። ዐፄ ምኒልክ በ1879 ዓ.ም ታሪካዊቷን የሐረር ከተማ ካቀኑ በኋላ ወዲያውኑ ግዛቱን በበላይነት እንዲያስተዳድሩ እና ቀጠናውን እንዲያረጋጉ የሾሙት ራስ መኮንንን ነበር።

የሐረርጌ ጠቅላይ ግዛት አስተዳዳሪ ሆነው በተመደቡበት ወቅት ራስ መኮንን ከተማዋን ወደ ዘመናዊነት መለወጥ ቀዳሚ ተግባራቸው አደረጉ በማለት ጸሐፌ ትእዛዝ ገብረ ሥላሴ ወልደ አረጋዊ  “ታሪከ ዘመን ዘዳግማዊ ምኒልክ” በሚለው መጽሐፋቸው ገልጸዋል። በወቅቱ የአካባቢውን የንግድ መስመር በማስፋፋት እና የጅቡቲ-አዲስ አበባ የባቡር መስመር ግንባታ እንዲሳለጥ በማድረግ ረገድ ከፍተኛ ጥረት አድርገዋል። ከዚህም በተጨማሪ በኢትዮጵያ የመጀመሪያው ዘመናዊ ሆስፒታል በሐረር ከተማ እንዲገነባ በማድረግ የሕዝብ ጤና አገልግሎትን አስጀምረዋል። በሃይማኖትና በብሔረሰብ ልዩነት ሳይወሰኑ ሁሉንም ዜጋ በእኩልነት እና በፍትሕ ማስተዳደራቸው በሕዝቡ ዘንድ “አባ ቃኘው” በሚለው የፈረስ ስማቸው እየተጠሩ እስከ ዛሬ ድረስ በክብር እና በናፍቆት እንዲታወሱ አድርጓቸዋል።

ልዑል ራስ መኮንን ወልደሚካኤል (አባ ቃኘው) የአስተዳደር ዘመናቸውን ሙሉ ያሳለፉት ሀገራቸውን በማዘመን፣ ፍትሕን በማስፈን እና የኢትዮጵያን ብሔራዊ ጥቅም በማስከበር ላይ ነበር። በተለይም የሐረርጌ ጠቅላይ ግዛት አስተዳዳሪ በነበሩበት ወቅት እና በአጠቃላይ በሀገሪቱ ከፍተኛ የአመራር እርከን ላይ በሰሩባቸው ዓመታት ያከናወኗቸው ተግባራት ለሀገሪቱ ዘመናዊ ሥልጣኔ መሰረት የጣሉ ነበሩ።

ራስ መኮንን ሐረርን እንዲያስተዳድሩ ከተሾሙ በኋላ ከተማዋን እና አካባቢዋን ወደ ዘመናዊ የንግድ እና የሥልጣኔ ማዕከልነት ቀይረዋታል። የጅቡቲ-አዲስ አበባ የባቡር መስመር ግንባታ እንዲሳለጥ እና የንግድ መስመሩ አስተማማኝ እንዲሆን ከፍተኛ አስተዋጽኦ ከማድረጋቸውም በላይ የመገናኛ ዘዴዎችን ለማስፋፋት የስልክ እና የቴሌግራፍ መስመር ወደ ሐረር እንዲገባ አድርገዋል።

በርካታ ዘመናዊ ሕንጻዎች እና መንገዶች እንዲገነቡ በማድረግም ታሪካዊቷን የሐረር ከተማ የኢኮኖሚ እና የዲፕሎማሲ መገናኛ አድርገዋታል።

ሐረር የተለያዩ ብሔረሰቦች እና የእስልምና እና የክርስትና እምነት ተከታዮች በብዛት የሚኖሩባት ከተማ ነበረች። ራስ መኮንን ያለ ምንም አድልዎ ሁሉንም እምነቶች በእኩልነት በማክበር እና ፍትሐዊ አስተዳደር በመዘርጋት አካባቢው የተረጋጋ እና ሰላማዊ እንዲሆን አድርገዋል። በአካባቢው በሚነሱ የጎሳ እና የድንበር ግጭቶች ላይ እራሳቸው በመገኘት እና በሽምግልና በመዳኘት ሰላምን የማውረድ ትልቅ ችሎታ ነበራቸው፤  ሕዝብን በማስተናገድ እና ፍትሕን በመስጠት ረገድ እጅግ የተመሰገኑ መሪ ነበሩ።

በአካባቢው ግብርና እንዲስፋፋ እና አዳዲስ የሰብል እና የአትክልት ዓይነቶች በተለይም የተሻሻሉ የቡና ዝርያዎች እና የፍራፍሬ ዓይነቶች ከውጭ እየመጡ እና እንዲተከሉ አበረታተዋል። ከዚህም በላይ በታላቁ የ1883-1885 የረሃብ እና የቸነፈር ዘመን (ክፉ ቀን) ወቅት ራስ መኮንን የራሳቸውን እህል እና ንብረት ለሕዝቡ በማከፋፈል እንዲሁም የውጭ እርዳታ እንዲመጣ በማድረግ የብዙ ሺህ ሰዎችን ሕይወት ከሞት ታድገዋል።

ከሀገር ውስጥ አስተዳደር ባሻገር ራስ መኮንን የኢትዮጵያ የዲፕሎማሲ መሃንዲስ ነበሩ ማለት ይቻላል። ፈረንሳይኛን ጨምሮ የተወሰኑ የውጭ ቋንቋዎችን የሚረዱ እና የአውሮፓን ፖለቲካ በሚገባ የተገነዘቡ መሪ በመሆናቸው ዐፄ ምኒልክ ለተለያዩ ታላላቅ የዲፕሎማሲ ተልእኮዎች ወደ ውጭ ሀገር ይልኳቸው ነበር። ወደ ጣሊያን እና ፈረንሳይ በመጓዝ የኢትዮጵያን ጥቅም ያስከበሩ ሲሆን በ1902 እ.አ.አ ደግሞ የብሪታንያው ንጉሥ ኤድዋርድ 7ኛ የዘውድ ሥርዓት ላይ ሀገራቸውን ወክለው ተገኝተዋል። በአውሮፓ ጉዟቸው ወቅት የነበራቸው ጨዋነት እና በሳል ንግግር በአውሮፓውያን መሪዎች ዘንድ ከፍተኛ አክብሮትን ያተረፈላቸው ከመሆኑም በላይ ኢትዮጵያ የሉዓላዊነት እና የሥልጣኔ ባለቤት መሆኗን ለዓለም አስመስክረዋል።

በጦር ሜዳው ረገድም የራስ መኮንን ስም ከታላቁ የአድዋ ድል ጋር በወርቅ ቀለም የተጻፈ ነው። የጣሊያን ጦር ኢትዮጵያን ለመውረር በዝግጅት ላይ በነበረበት ወቅት ራስ መኮንን የጦር ስልት በመንደፍ እና ሰራዊቱን በማስተባበር ግንባር ቀደም ነበሩ። ከአድዋ ዋናው ውጊያ በፊት የተደረጉትን የአምባላጌ እና የመቀሌ ምሽግ ውጊያዎችን በበላይነት በመምራት የጠላትን ጦር እቅድ አክሽፈዋል። በመጨረሻም በመጋቢት 1888 ዓ.ም በተካሄደው የአድዋ ጦርነት ላይ ከመካከለኛው የጦር አዛዦች አንዱ በመሆን ከጀግናው ሰራዊታቸው ጋር በፈጸሙት ተጋድሎ የጣሊያንን ጦር ለወራሪዎች ፈጽሞ በማይረሳ ሁኔታ ድል ነስተዋል።

ይህ ታላቅ የሀገር ባለውለታ መሪ እና ዲፕሎማት ወደ አዲስ አበባ በመጓዝ ላይ ሳሉ በድንገት በጽኑ ታመው መጋቢት 13 ቀን 1898 ዓ.ም በቁልቢ አካባቢ ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ። አስከሬናቸው በሐረር ቅዱስ ሚካኤል ቤተክርስቲያን በታላቅ ክብር ያረፈ ሲሆን ሕልፈታቸው ለዐፄ ምኒልክ እና ለመላው የኢትዮጵያ ሕዝብ ሊተካ የማይችል ታላቅ ብሔራዊ ሐዘን ነበር።

ልዑል ራስ መኮንን ከቤተ መንግሥት ባለሟልነት ጀምረው በወታደርነት፣ በጦር መሪነት፣ በግዛት አሥተዳዳሪነት እና በዲፕሎማትነት በፈጸሟቸው አኩሪ ተግባራት ምክንያት ንጉሠ ነገሥት ዳግማዊ ዐፄ ምኒልክ የዙፋናቸው ወራሽ ሊያደርጓቸው ያስቡ ነበር፡፡ ነገር ግን እምዬ ያሰቡት ሳይሆን ቀረና ልዑል ራስ መኮንን  ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ በማለት በቀዳማዊ ዐፄ ኃይለ ሥላሴ “ሕይወቴና የኢትዮጵያ እርምጃ” በሚለው መጽሐፋቸው ስለአባታቸው መስክረዋል፡፡

ሳምንቱ በታሪክ

የግንቦት ቀውስ

ግንቦት 19 ቀን 1928 ዓ.ም የፋሺስት ጣሊያን ጦር አዲስ አበባን ለመቆጣጠር ጥቂት ቀናት ሲቀሩት በከተማዋ ታሪክ ታይቶ የማይታወቅ ከፍተኛ የጸጥታ መፈራረስ እና ሥርዓት አልበኝነት የነገሠበት ዕለት ነበር።

ንጉሠ ነገሥቱ ዐፄ ኃይለ ሥላሴ ጉዳዩን ለዓለም መንግሥታት ማኅበር ለማቅረብ ዋና ከተማዋን ለቀው ወደ አውሮፓ መጓዛቸው እና የጣሊያን ጦር በቅርብ ርቀት ላይ መሆኑ ሲሰማ በአዲስ አበባ ውስጥ ታላቅ ድንጋጤ ተፈጠረ። መሪ ያጣው ሰራዊት እና ሕዝብ በንዴት እና በብስጭት የመንግሥት መጋዘኖችን፣ የውጭ ዜጎች ንብረቶችን እና ትላልቅ ሱቆችን መዝረፍ ጀመሩ።

በዚህ እለት ከተማዋ ሙሉ በሙሉ በጭስ እና በጥይት ድምፅ ተሸፍና የነበረ ሲሆን የውጭ ሀገር ዜጎች ሕይወታቸውን ለማዳን ወደ ብሪታንያ እና ፈረንሳይ ኤምባሲዎች በብዛት የተጠለሉበት አስፈሪ የቀውስ ቀን ነበር። ይህ ከፍተኛ ትርምስ የጣሊያን ጦር ከስምንት ቀናት በኋላ (ግንቦት 27 ቀን) ከተማዋን ያለ ምንም መከላከያ በቀላሉ እንዲቆጣጠር መንገድ የከፈተ አሳዛኝ የታሪክ አጋጣሚ ሆኖ አልፏል በማለት አዶልፍ ፓርላሳክ “የሀበሻ ጀብዱ” በሚለው መጽሐፉ አስፍሯል።

(ቢኒያም መስፍን)

በኲር የግንቦት 17  ቀን 2018 ዓ.ም  ዕትም