ዐፄ ዘርአ ያዕቆብ በዓለም ታሪክ ውስጥ የኢትዮጵያን ሃይማኖታዊ፣ ፖለቲካዊ እና ሥነ-ጽሑፋዊ መዋቅር ሙሉ በሙሉ የቀየሩ እጅግ ታላቅ እና ተደማጭነት ያላቸው ንጉሠ ነገሥት ናቸው። ከአክሱም ዘመን ንጉሥ ዐፄ ኢዛና በኋላ በጠንካራ አመራራቸው እና በስኬታቸው የሚወዳደራቸው መሪ በታሪክ አይገኝም ሲሉ ፕሮፌሰር ታደሰ ታምራት “ቤተክርስቲያን እና መንግሥት በኢትዮጵያ” በሚለው መጽሐፋቸው አትተዋል።
ንጉሡ 1434 ዓመተ ምሕረት ወደ ሥልጣን ከመምጣታቸው በፊት ለሃያ ዓመታት ያህል በነገሥታት ማሰሪያው አምባ ግሸን በግዞት ኖረዋል። ይህ የእስር ዘመን ግን ከዓለማዊ ነገር ርቀው መጻሕፍትን እንዲመረምሩ እና በትምህርት እንዲበስሉ ትልቅ ዕድል ፈጥሮላቸዋል። ሀገሪቱ በእርስ በእርስ ግጭት እና በሃይማኖት መከፋፈል በታመሰችበት ወቅት ከአምባ ግሸን ወርደው በቆስጠንጢኖስ የንግሥና ስም ዘውድ ጫኑ።
ወደ ሥልጣን እንደመጡ ግዛታቸውን ማዕከላዊ በሆነ ቦታ ለመምራት ደብረ ብርሃን የተባለችውን ታሪካዊ ከተማ መሥርተው ዋና መዲናቸው አደረጓት። በወቅቱ በክርስቲያን መንግሥት ላይ ከፍተኛ ሥጋት ደቅኖ የነበረውን የአዳል ሱልጣኔት መሪ ሱልጣን አሕመድ በድላይን በሽምብራ ኩሬ ውጊያ ላይ በቆራጥነት በመዋጋት ድል ነሱት። በአስተዳደር ረገድም የተወሰኑ የአካባቢ ገዥዎችን ሥልጣን በመቀነስ፣ ታማኝ የሆኑ የቤተሰብ አባላትን በተለይም ሴት ልጆቻቸውን በሹመት በማስቀመጥ ማዕከላዊ የመንግሥት መዋቅር ዘረጉ።
ዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ሃይማኖት እና መንግሥት ተነጣጥለው መቆም እንደማይችሉ በጽኑ ያምኑ ስለነበር በርካታ ጠንካራ የሃይማኖት ድንጋጌዎችን አውጥተዋል። በወቅቱ የነበረውን የቀዳሚት ሰንበት ክርክር ለመፍታት የደብረ ምጥማቅ ጉባኤን በመጥራት ቅዳሜና እሁድን እኩል ማክበር እንደሚገባ በማወጅ የቤተክርስቲያንን አንድነት መመለሳቸውን ዜና መዋዕላቸው ይገልጻል። በሀገሪቱ ውስጥ የተስፋፋውን አስማት፣ ሟርት እና ባዕድ አምልኮዎችን በኃይል ያገዱ ሲሆን ለድንግል ማርያም ልዩ ፍቅር ስለነበራቸውም በዓመቱ ውስጥ ሠላሳ ሦስት የማርያም በዓላት እንዲከበሩ ሥርዓት ሠሩ።
ንጉሡ ድንቅ ጸሐፊ እና ተመራማሪ በመሆናቸው በእርሳቸው ዘመን የግዕዝ ሥነ-ጽሑፍ እጅግ ከፍ ያለ ደረጃ ላይ ደርሷል በማለት “የታረሙ የዐፄ ዘርዓ ያዕቆብ ታሪኮች” እና ተዛማጅ ጥናቶች በሚለከው መጽሐፋቸው ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ ገልጸዋል። እርሳቸው ራሳቸው በቀጥታ የደረሷቸው እንደ መጽሐፈ ብርሃን፣ መጽሐፈ ሚላድ፣ መጽሐፈ ባሕርይ፣ ተአቅቦ ምስጢር እና እግዚአብሔር ነግሠ ያሉ ታላላቅ መጻሕፍት የዘመኑን ሥነ-መለኮት እና ታሪክ በሰፊው ያብራራሉ።
በዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ዘመነ መንግሥት ከተከናወኑት ታላላቅ ወታደራዊ ታሪኮች መካከል ከአዳል ሱልጣኔት ጋር የተደረገው ግጭት እና በጦርነቱ የተገኘው ወሳኝ ድል ግንባር ቀደሙን ስፍራ ይይዛል። ይህ ጦርነት በክርስቲያኑ ማዕከላዊ መንግሥት እና በምሥራቁ የእስልምና ኃይል መካከል ለብዙ ዓመታት የዘለቀውን የኃይል ሚዛን የወሰነ ታሪካዊ ክስተት ነበር። የጦርነቱ መነሻ ምክንያት የአዳል ሱልጣኔት መሪ የነበሩት ሱልጣን አሕመድ በድላይ የክርስቲያኑን መንግሥት ግዛት በማጥቃት እና በመውረር በምሥራቅ ኢትዮጵያ በኩል ከፍተኛ ሥጋት መፍጠራቸው ነበር። የአዳል ኃይሎች በወቅቱ የነበረውን የኢትዮጵያ የውስጥ ፖለቲካዊ እና ሃይማኖታዊ መከፋፈል እንደ መልካም አጋጣሚ በመጠቀም ሰፊ ወረራ ለመክፈት ተዘጋጁ።
ዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ይህንን ወረራ ለመመከት ሠራዊታቸውን በከፍተኛ ዲሲፕሊን እና ስልት አደራጁ። 1445 ዓመተ ምሕረት ሁለቱ ኃይሎች ሽምብራ ኩሬ በተባለ ቦታ ላይ ለዓይን የሚጋረድ እና እጅግ አስፈሪ በሆነ ከባድ ውጊያ ገጠሙ። ንጉሡ ራሳቸው ጦሩን በግንባር ቀደምትነት በመምራት እና ወታደሮቻቸውን በማበረታታት በጦርነቱ ላይ ተሳትፈዋል። በዚህ ታሪካዊ የሽምብራ ኩሬ ውጊያ ላይ የዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ሠራዊት ፍጹም የበላይነትን የተቀዳጀ ሲሆን የወራሪው ጦር መሪ ሱልጣን አሕመድ በድላይ በጦር ሜዳ ላይ ተገደሉ። የሱልጣኑ መሞት የአዳልን ሠራዊት ሙሉ በሙሉ ተስፋ ያስቆረጠ እና እንዲበተን ያደረገ ሲሆን የኢትዮጵያ ማዕከላዊ መንግሥትም ሙሉ በሙሉ ድል አድራጊ ሆኖ ወጣ።
ይህ ታላቅ ድል በወቅቱ ለነበረው የኢትዮጵያ መንግሥት እጅግ ግዙፍ የፖለቲካና የወታደራዊ የበላይነትን አስገኝቷል። ከአዳል በኩል ሊነሳ የሚችለውንና ሀገሪቱን የመበታተን አደጋ የነበረውን የውጭ ወረራ ሥጋት ለረጅም ዓመታት ያስወገደ ሲሆን ዐፄ ዘርአ ያዕቆብም ትኩረታቸውን ወደ ውስጥ በማድረግ በርካታ የሃይማኖት፣ የሥነ-ጽሑፍ እና የአስተዳደር ማሻሻያዎችን በነፃነት እንዲያከናውኑ ሰፊ ዕድል ከፍቶላቸዋል።
በዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ዘመነ መንግሥት የተከናወነው የውጭ ዲፕሎማሲ ታሪክ ኢትዮጵያ በዓለም አቀፍ መድረክ ያላትን ተሰሚነት እና ግንኙነት ከፍ ያደረገ እጅግ ስኬታማ ምዕራፍ ነበር። ንጉሡ የውጭ ግንኙነትን የመንግሥታቸው ጥንካሬ እና የሃይማኖት አንድነት መገለጫ አድርገው ይመለከቱት ስለነበር ከቅርብ ጎረቤቶች እስከ ሩቅ አውሮፓ ሀገራት ድረስ ሰፊ የዲፕሎማሲ መረብ ዘርግተዋል።
በወቅቱ የነበረው ቀዳሚው እና በጣም ወሳኝ የዲፕሎማሲ ትኩረት ከግብፅ እና ከእስክንድርያ ኮፕቲክ ቤተክርስቲያን ጋር የነበረው ግንኙነት ነው። ዐፄ ዘርአ ያዕቆብ በግብፅ ለሚኖሩ ክርስቲያኖች መብት መከበር እና በሀገሪቱ ለሚገኙ ገዳማት ጥበቃ እንዲደረግ በካይሮ ለነበሩት የማምሉክ ሱልጣኖች ጠንከር ያሉ የዲፕሎማሲ ደብዳቤዎችን ይልኩ ነበር። እንዲያውም በግብፅ ክርስቲያኖች ላይ የሚደርሰው ስደት ካልቆመ የአባይን ወንዝ አቅጣጫ በማስቀየር ግብፅን በድርቅ እንደሚቀጡ በማስፈራራት የኢትዮጵያን የተፈጥሮ ሀብት የበላይነት በዲፕሎማሲያዊ መንገድ ለመጠቀም ሞክረዋል።
ይህ የዲፕሎማሲ ጥረት ወደ አውሮፓ ሀገራትም በሰፊው የተዘረጋ ሲሆን በተለይም ከጣሊያን ከተሞች፣ ከሮም ቫቲካን እና ከአራጎን (የአሁኗ ስፔን) መንግሥት ጋር ጠንካራ ግንኙነት ተመስርቶ ነበር። ንጉሡ 1441 ዓመተ ምሕረት በፍሎረንስ ከተማ በተካሄደው ታላቅ የክርስቲያን አብያተ ክርስቲያናት ጉባኤ ላይ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ልዑካን ቡድን እንዲሳተፍ በማድረግ ሀገራቸውን በዓለም አቀፍ መድረክ አስተዋውቀዋል። ይህ ክስተት አውሮፓውያን ስለ ኢትዮጵያ የነበራቸውን ግንዛቤ የቀየረ እና ለዘመናት ሲፈልጉት የነበረው የታሪካዊው “የንጉሥ ዮሐንስ” (Prester John) ክርስቲያን መንግሥት ኢትዮጵያ መሆኗን ያረጋገጡበት አጋጣሚ ነበር።
የዚህ የአውሮፓ ዲፕሎማሲ ዋና ዓላማ የሃይማኖት አንድነትን ከመፍጠር ባለፈ የቴክኖሎጂ እና የዕውቀት ሽግግርን ማምጣት ነበር። ዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ወደ አውሮፓ በላኳቸው ልዑካን አማካኝነት በግንባታ፣ በጥበብ፣ በሕክምና እና በብረታ ብረት ሥራ ላይ የተሰማሩ የተካኑ ባለሙያዎችን እንዲሁም ልዩ ልዩ የቴክኖሎጂ መሣሪያዎችን ወደ ኢትዮጵያ ለማስመጣት ከፍተኛ ጥረት አድርገዋል። ይህ ሰፊ የውጭ ግንኙነት ኢትዮጵያ በምሥራቅ አፍሪካ ያላትን ወታደራዊ እና ፖለቲካዊ የበላይነት ለዓለም ያሳየ ሲሆን ሀገሪቱ ከውጭው ዓለም ጋር የነበራትን የንግድ፣ የባህል እና የዕውቀት ልውውጥ በማሳደግ ረገድ የንጉሡን የረጅም ርቀት ዲፕሎማሲያዊ ዕይታ በተግባር ያስመሰከረ ነበር።
በዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ዘመነ መንግሥት ከተከናወኑት እጅግ አስገራሚ እና ተራማጅ የፖለቲካ ማሻሻያዎች መካከል ሴቶችን ወደ ከፍተኛ የሥልጣን ማዕረግ ማምጣትና በሀገር አስተዳደር ውስጥ ወሳኝ ሚና እንዲኖራቸው ማድረግ ግንባር ቀደሙ ነው። ይህ ውሳኔ በወቅቱ በነበረው የአባታዊ ሥርዓት (Patriarchy) ማኅበረሰብ ውስጥ እጅግ ያልተለመደና አብዮታዊ እርምጃ ነበር። ንጉሡ ሴቶችን ወደ ሥልጣን ያመጡበት ዋና ምክንያት የወንድ የአካባቢ ገዥዎች እና የጦር መሪዎች በየክፍለ ሀገሩ እያደሙ በማዕከላዊ መንግሥት ላይ በተደጋጋሚ ያነሱት የነበረውን አመጽ ለመግታት ነበር። በወንዶች አስተዳዳሪዎች ላይ እምነት ያጡት ዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ይበልጥ ታማኝ እና ለመንግሥት ቀጥተኛ ተገዥ ይሆናሉ ብለው ያመኑባቸውን የቅርብ የሴት ቤተሰቦቻቸውን መርጠው በታላላቅ የሀገሪቱ ክፍለ ሀገራት ላይ በገዥነት ሾሟቸው።
በዚህም መሠረት ንጉሡ በሀገሪቱ ውስጥ የነበሩትን ወሳኝ እና ሰፋፊ ግዛቶች ለሴት ልጆቻቸው እና ለእህቶቻቸው በመስጠት ልዩ የሥልጣን ማዕረግ አጎናጽፈዋቸዋል። ለምሳሌ ያህል ልጃቸውን ሜድኃናን “ጃን ዘይላ” በሚል ታላቅ ማዕረግ፣ ሌላኛዋን ልጃቸውን አምትረ ጊዮርጊስን ደግሞ “ጃን አምባ” በሚል ማዕረግ በመሾም የአካባቢ ገዥዎች እና የጦር አዛዦች እንዲሆኑ አድርገዋል። እነዚህ ሴት መሪዎች በግዛታቸው ውስጥ ግብር የመሰብሰብ፣ ሕግ የማስከበር፣ የውስጥ ደኅንነትን የመጠበቅ እና እንደ አስፈላጊነቱ የአካባቢውን ጦር የመምራት ሙሉ ሥልጣን ነበራቸው።
ከዚህም በተጨማሪ ንጉሡ እናታቸውን ንግሥት ክብረ እግዚን እና ባለቤቶቻቸውን በመንግሥት ከፍተኛ ውሳኔ ሰጪ ምክር ቤቶች ውስጥ በማሳተፍ የፖለቲካ ተፅዕኖአቸውን አሳድገዋል። ይህ የሴቶች የሥልጣን ተዋጽኦ ንጉሡ ከአምባገነን የአካባቢ መኳንንት ጋር ያደርጉት የነበረውን የሥልጣን ፉክክር እንዲያሸንፉ እና ማዕከላዊ የመንግሥት መዋቅራቸውን በጥብቅ ዲሲፕሊ እንዲዘረጉ ትልቅ እገዛ አድርጓል። ይህ በዐፄ ዘርአ ያዕቆብ የተወሰደው እርምጃ በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ የሴቶችን የፖለቲካ ተሳትፎ እና የመሪነት ብቃት በተግባር ያረጋገጠ ሲሆን የሴት ልዕልቶችን የሥልጣን ተዋጽኦ በማጠናከር ረገድም እስከ ቀጣዮቹ ዘመናት (በተለይም እንደ ንግሥት እሌኒ ያሉ ታላላቅ ሴት መሪዎች እንዲፈጠሩ) ሰፊ ታሪካዊ መሠረት ጥሏል።
እኚህ ታላቅ መሪ ሀገሪቱን ለ34 ዓመታት በጽናት እና በጠንካራ ዲሲፕሊን ከመሩ በኋላ በነሐሴ ወር 1468 ዓመተ ምሕረት አርፈው አስከሬናቸው በጣና ሐይቅ በሚገኘው በደጋ እስጢፋኖስ ገዳም ተቀበረ።
ሳምንቱ በታሪክ
የጅቡቲ-አዲስ አበባ የባቡር መስር
የጅቡቲ-አዲስ አበባ የባቡር መስመር በሙሉ አቅም ሰኔ 17 ቀን 1910 ዓ.ም መሥራት ጀመረ፡፡በአንደኛው የዓለም ጦርነት ወቅት በከሰል ድንጋይ እጥረት እና በአውሮፓ የባሕር ላይ እገዳ ምክንያት የፈረንሳይ-ኢትዮጵያ የባቡር ትራንስፖርት ሥራ ተስተጓጉሎ ነበር።
በንግሥት ዘውዲቱ እና በአልጋ ወራሽ ራስ ተፈሪ መኮንን የሚመራው የኢትዮጵያ መንግሥት ከፈረንሳይ ኩባንያ ኃላፊዎች ጋር ባደረገው ከፍተኛ ድርድር አስፈላጊው የነዳጅ አቅርቦት ተሟልቶ መደበኛው የጭነት እና የሕዝብ ባቡር ትራንስፖርት በዚህ ዕለት በሙሉ አቅሙ ሥራውን ጀመረ።
ይህ ክስተት የባሕር በር የሌላት ኢትዮጵያ በጦርነቱ ወቅት ከዓለም አቀፍ የንግድ ገበያ ጋር የነበራት ብቸኛ የኢኮኖሚ የሕይወት መሥመር እንዳይቋረጥ እንደረዳ የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የሕይወት ታሪክ በሆነው “ሕይወቴና የኢትዮጵያ እርምጃ” በሚለው መጽሐፍ ተቀምጧል።
(ቢኒያም መስፍን)
በኲር የሰኔ 15 ቀን 2018 ዓ.ም ዕትም