አክሱም አፈር ላይ የተቀረፀው የሺህ ዓመታት ታሪክ ጥንታዊቷን የአክሱም ከተማ ለመጀመሪያ ጊዜ የሚረግጥ ማንኛውም መንገደኛ በዙሪያዋ ተውበው ከተተከሉት ጥንታዊ የድንጋይ ሐውልቶች ጋር ሲገናኝ በግርማ ሞገሳቸው ከመደመም አልፎ በጊዜ ወደ ኋላ የተመለሰ ያህል ይሰማዋል። አክሱም የኢትዮጵያ ስልጣኔ፣ ታሪክና እምነት መሰረት ከመሆኗም በላይ በዓለም ታሪክ ውስጥ ትልቅ ስፍራ ከነበሩት አራት ታላላቅ ኃያላን መንግሥታት (ከሮም፣ ፋርስና ቻይና ጋር) አንዷ ነበረች ሲሉ ዶ.ር ሰርጋው ሀብተ ሥላሴ «የኢትዮጵያ ታሪክ፡ ከፑንት እስከ አክሱም» በሚለው መጽሐፋቸው ያስረዳሉ።
እነዚህ በዓለም ላይ ካሉ አንድ ወጥ ከሆኑ ድንጋዮች የተጠረቡ ረጅሞቹ ሐውልቶች የጥንታውያን ኢትዮጵያውያንን የሕንፃ ጥበብ፣ የምህንድስና ልቀትና የኪነ-ጥበብ ዕድገት በግልጽ የሚያሳዩ ሕያው ምስክሮች ናቸው።
የሐውልቶቹ ታሪክና አመሰራረት
የአክሱም ሐውልቶች የተቀረፁት ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ3ኛው እስከ 4ኛው ዓመተ ዓለም በነበረው የብልፅግና ዘመን እንደነበር የታሪክ ሰነዶች ያስረዳሉ። ሐውልቶቹ የተተከሉት በዋናነት ለነግሥታትና ለታላላቅ ባለሥልጣናት መታሰቢያነት እንዲሁም ለመቃብር ምልክትነት ነበር በማለት ተክለ ጻድቅ መኩሪያ «የኢትዮጵያ ስልጣኔ» በሚለው መጽሐፋቸው አትተዋል፡፡ በወቅቱ የነበሩት የድንጋይ ጠራቢዎችና መሐንዲሶች ያሳዩት ጥበብ የዘመናዊውን ዓለም ምሁራን ሳይቀር የሚያስደምም ነው። ሐውልቶቹ የተጠረቡት ከከተማዋ ጥቂት ኪሎ ሜትሮች ርቆ ከሚገኘው የጎበድራ የእሳተ-ገሞራ ድንጋይ ማውጫ ነው፡፡ ያን ያህል ግዙፍ ድንጋይ ተጠርቦ፣ ተቀርጾና ተጓጉዞ እዚያ ቦታ ላይ እንዴት ሊተከል ቻለ የሚለው ጥያቄ እስከ ዛሬ ድረስ የብዙዎችን ቀልብ ይስባል። ሐውልቶቹ ላይ የተሰሩት የፎቅ፣ የመስኮትና የበር ቅርፆች አክሱማውያን በወቅቱ ይከተሉት የነበረውን የሕንፃ ግንባታ ዘይቤ በግልጽ ያሳያሉ።
ከእነዚህ ሐውልቶች መካከል ጥቂቶቹ ዋና ዋናዎቹ የሚከተሉት ናቸው፡
- ታላቁ ሐውልት:- 33 ሜትር ቁመትና 500 ቶን ገደማ ክብደት ያለው ይህ ሐውልት በዓለም ታሪክ አንድ ወጥ ድንጋይ ከተጠረቡት ሁሉ ትልቁ ሳይሆን አይቀርም ተብሎ ይገመታል። ነገር ግን በተተከለበት ወቅት ወይም ከተተከለ በኋላ ብዙ ሳይቆይ ተሰብሮ እንደወደቀ ይታመናል።
- የንጉሥ ኤዛና ሐውልት:- 24 ሜትር ቁመት ያለውና እስከ ዛሬ ድረስ ሳይወድቅ በግርማ ሞገስ ቆሞ የሚገኝ ታላቅ ሐውልት ነው።
- የአክሱም ሐውልት (ከጣሊያን የተመለሰው):- 24.6 ሜትር ቁመትና 160 ቶን ክብደት ያለው ሲሆን በ1929 ዓ.ም በፋሺስት ጣሊያን ወረራ ወቅት ተሰብሮ ወደ ሮም ተወስዶ ነበር። ከብዙ ዓመታት የዲፕሎማሲ ትግል በኋላ በ1997 ዓ.ም ወደ ሀገሩ ተመልሶ በታላቅ ስነ-ስርዓት የቀደመ ስፍራው ላይ ተተክሏል።
የአካባቢው ገጽታና መንፈሳዊ ድባብ
አክሱም ከሐውልቶቿ ባሻገር በተፈጥሮና በመንፈሳዊ ሀብቶቿ የታደለች ከተማ ናት። የከተማዋ መልክዓ-ምድር በደጋማ አየር ንብረት፣ በተራሮችና በለምለም ሸለቆዎች የተከበበ ነው። በአቅራቢያዋ የሚገኙት የማይ ሱም (የሳባ መታጠቢያ)፣ የንግሥተ ሳባ ቤተ-መንግሥት ፍርስራሽ (ዱንጉር)፣ እና የንጉሥ ካሌብና የገብረ መስቀል መቃብሮች የአካባቢውን ታሪካዊ ገጽታ የበለጠ ያደምቁታል።
ከሁሉም በላይ ግን አክሱም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን እምነት ማዕከል ናት። የመጀመሪያው የጽዮን ማርያም ቤተክርስቲያን የተሰራው በዚህች ከተማ ነው፤ ነቢዩ ሙሴ የተቀበለው የእግዚአብሔር የቃል ኪዳን ታቦት የሚገኘው በአክሱም ጽዮን ማርያም እንደሆነ ይታመናል። ይህ መንፈሳዊ ምስጢር ለከተማዋ ልዩ ግርማ፣ ቅድስናና ምሥጢራዊ ውበት ያበስራታል። በየዓመቱ ሕዳር 21 ቀን የሚከበረው የሕዳር ጽዮን በዓል በሺዎች የሚቆጠሩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገር ምእመናንንና ጎብኝዎችን ይስባል።
የቱሪዝም ፋይዳ እና ኢኮኖሚያዊ እሴት
የአክሱም ሐውልቶች በ1973 ዓ.ም በዩኔስኮ የዓለም ቅርስ ሆነው የተመዘገቡ ሲሆን ለሀገራችን የቱሪዝም ኢንዱስትሪ ከሚሰጡት አስተዋፅኦ አንጻር ድርሻቸው የጎላ ነው።
- የውጭ ምንዛሬና የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ:- የአክሱም ታሪካዊ ቅርሶች ዓለም አቀፍ ቱሪስቶችን በመሳብ ከፍተኛ የውጭ ምንዛሬ ያስገኛሉ። ይህ ደግሞ ለሆቴሎች፣ ለጉዞ አስጎብኚዎች፣ ለሀገር ውስጥ እደ-ጥበብ ባለሙያዎችና ለትራንስፖርት ዘርፍ ትልቅ የሥራ እድል ይፈጥራል።
- የሳይንሳዊ ምርምር ማዕከል:- የአክሱም ቅርስ የታሪክ ተመራማሪዎችን፣ የአርኪዮሎጂስቶችንና የሕንፃ ባለሙያዎችን ከዓለም ዙሪያ በመሳብ ለጥናትና ምርምር ትልቅ መድረክ ሆኖ ያገለግላል። እስከ ዛሬ ድረስ ያልተቆፈሩና ያልተመረመሩ በርካታ የምድር ውስጥ መቃብሮችና ቅርሶች በመኖራቸው የከተማዋ የታሪክ እሴት ገና ሙሉ በሙሉ አልተገለጸም።
- የሀገር ገጽታ ግንባታ:- አክሱም ኢትዮጵያ የጥንታዊ ስልጣኔ፣ የራሷ ፊደልና ቁጥር እንዲሁም የራሷ የዘመን አቆጣጠር ያላት ሀገር መሆኗን ለዓለም የምታሳይበት ዋነኛ የአምባሳደርነት ሚና ትጫወታለች።
ተያያዥ ጉዳዮችና ወቅታዊ ፈተናዎች
የአክሱም ሐውልቶችና ጥንታዊ ቅርሶች ምንም እንኳ ዘመናትን ተሻግረው ለዚህ ቢበቁም በአሁኑ ወቅት በርካታ ተስፋዎችንና ስጋቶችን አስተናግደዋል።
በአንድ በኩል የከተማዋ ታሪካዊ ቦታዎች ለዘመናዊ ልማትና ለከተማ ማስፋፊያ ሳይበላሹ ተጠብቀው እንዲቆዩ ማድረግ ትልቅ ትኩረት የሚሻ ጉዳይ ነው። በሌላ በኩል ደግሞ የተፈጥሮ አደጋዎች፣ የአየር ንብረት ለውጥ፣ የመሬት መንቀጥቀጥና የዕድሜ ብዛት በሐውልቶቹ ደህንነት ላይ ስጋት ደቅነዋል። በተለይም የተተከሉት ሐውልቶች መፈረካከስ፣ መሰንጠቅ እና የመሬት ውስጥ እርጥበት ጉዳይ ሳይንሳዊ ክትትልና ጥበቃ ያስፈልገዋል።
በተጨማሪም በአካባቢው የሚከሰቱ አለመረጋጋቶችና ግጭቶች የቱሪዝም ፍሰቱን በእጅጉ የሚጎዱ በመሆናቸው ቅርሶቹን ሰላማዊ በሆነ አካባቢና ሁኔታ ውስጥ መጠበቅና ማስተዋወቅ የሁሉም ወገን ኃላፊነት ነው።
የአክሱም ሐውልቶች የድንጋይ ክምችቶች ብቻ አይደሉም፤ የጥንታውያን አባቶቻችን የጥበብ፣ የጽናት፣ የዕውቀትና የኃያልነት ሕያው መግለጫዎች ናቸው። እነዚህን የዓለም ቅርስ የሆኑ ድንቆች ጠብቆ ለተካኪው ትውልድ ማስተላለፍ የሀገር ውስጥ ባለድርሻ አካላት ብቻ ሳይሆን የዓለም አቀፉ ማህበረሰብም የጋራ ኃላፊነት ነው በማለት ዩኔስኮ ያሳስባል።
አክሱምን መጎብኘት ታሪክን ማንበብ ብቻ ሳይሆን የታሪክ አካል ሆኖ መኖር እና የሺህ ዓመታትን ምሥጢር በአካል ስሜት መካፈል ነው። ይህንን ታላቅ ሀብታችንን በአግባቡ እንክብካቤ በማድረግ፣ ለዓለም በማስተዋወቅና የቱሪዝም መሰረተ-ልማቶችን በማስፋፋት ለሀገራችን የኢኮኖሚና የማህበራዊ እድገት ልንጠቀምበት ይገባል።
አጫጭር እውነታዎች
አክሱም ሐውልት
- የኃያላን መንግሥት አባል፦ አክሱም በዓለም ታሪክ ውስጥ ከሮም፣ ፋርስና ቻይና ጋር እኩል ከተዘረዘሩ አራት ታላላቅ ኃያላን መንግሥታት አንዷ ነበረች።
- የጎበድራ ድንጋይ፦ ግዙፎቹ ሐውልቶች የተቀረፁት ከከተማዋ ጥቂት ኪሎ ሜትሮች ርቆ ከሚገኘው የጎበድራ እሳተ-ገሞራ ድንጋይ ማውጫ ነው።
- ታላቁ ሐውልት፦ 33 ሜትር ቁመትና 500 ቶን ክብደት ያለው ይህ ሐውልት፣ አንድ ወጥ ድንጋይ ከተጠረቡት የዓለማችን ትላልቅ ቅርሶች አንዱ ቢሆንም ተሰብሮ ወድቋል።
- የንጉሥ ኤዛና ሐውልት፦ 24 ሜትር ቁመት ያለው ሲሆን፣ ሳይወድቅ ዛሬም ድረስ በግርማ ሞገስ ቆሞ የሚገኝ ታላቅ ሐውልት ነው።
- የተመለሰው ቅርስ፦ በፋሺስት ጣሊያን ተወስዶ የነበረው የ24.6 ሜትር ቁመት ያለው ሐውልት፣ ከብዙ ዲፕሎማሲ በኋላ በ1997 ዓ.ም ወደ ስፍራው ተመልሷል።
- የቃል ኪዳኑ ታቦት፦ ነቢዩ ሙሴ የተቀበለው የእግዚአብሔር የቃል ኪዳን ታቦት በአክሱም ጽዮን ማርያም ቤተክርስቲያን እንደሚገኝ ይታመናል።
- የዓለም ቅርስ፦ የአክሱም ሐውልቶችና ጥንታዊ ቅርሶች በ1973 ዓ.ም በዩኔስኮ (UNESCO) የዓለም ቅርስ ሆነው ተመዝግበዋል።
- ወቅታዊ ስጋት፦ ቅርሶቹ በአሁኑ ወቅት በተፈጥሮ አደጋ፣ በአየር ንብረት ለውጥ እና በአካባቢ አለመረጋጋት ምክንያት ከፍተኛ ጥበቃ ያስፈልጋቸዋል።
(ቢኒያም መስፍን)
በኲር የመስከረም 4 ቀን 2019 ዓ.ም ዕትም