ብቸኛዋ ቤታችን – መሬት

የሰው ልጅ በሺዎች ለሚቆጠሩ ዓመታት በገነባቸው ስልጣኔዎች ውስጥ ሰባቱን የዓለም ድንቆች አስመዝግቦ ይሆናል። ይሁን እንጂ ፕላኔታችን መሬት ከሰው ልጅ ጥበብ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዓመታት ቀድማ የጀመረችው የተፈጥሮ ገጽታ ዛሬም ድረስ በግርምትና በሳይንሳዊ ምርምር የሚታዩ ብርቅዬ ድንቆችን አቅፋ ይዛለች። የግዛ ፒራሚዶች በጊዜ ሂደት ከሚደርስ ጥፋት ተርፈው የቆዩ ብቸኛ ጥንታውያን ድንቆች ቢሆኑም  መሬት ግን የራሷን የተፈጥሮ ቤተ- መቅደሶች ለመቅረጽ ረጅም ዘመናትን ወስዳለች። እነዚህን ተአምራት ከመሞታችን በፊት በአካል ተገኝቶ ማየትና ከጀርባቸው ያለውን ረቂቅ ሳይንስ መረዳት ለሕይወት አዲስ ትርጉም ይሰጣል።

የከርሰ-ምድር ድብቅ ምስጢሮችና የክሪስታል ካቴድራሎች

በሜክሲኮ ቺዋዋ ግዛት የሚገኘው ግዙፉ የክሪስታል ዋሻ የመሬት የውስጥ አካል ምን ያህል አስደናቂ እንደሆነ ዋነኛ ምስክር ነው። “ኩዌቫ ዴ ሎስ ክሪስታሌስ” በመባል የሚታወቀው ይህ ዋሻ እስከ 15 ሜትር የሚረዝሙና ከ50,000 ኪሎ ግራም በላይ የሚመዝኑ ግዙፍ ክሪስታሎችን አቅፎ ይዟል። ዋሻው በጥንታዊ የድንጋይ ስንጥቅ ላይና ከመሬት በታች ካለ የማግማ ክፍል 5 ኪሎ ሜትር ከፍታ ላይ መገኘቱ ለጂፕሰም (ሰሌናይት) ክሪስታሎች እድገት ምቹ ሁኔታን ፈጥሯል። በሰልፈር የበለፀገው የከርሰ-ምድር ውሃ በማግማው ሲሞቅና ኦክስጅን ሲቀላቀለው ሰልፌት አዮኖችን ይፈጥራል።

እነዚህ አዮኖች ላለፉት 500,000 ዓመታት ቀስ በቀስ ወደ ጂፕሰምነት በመለወጥ ዛሬ የምናየውን የክሪስታል ካቴድራል ሰርተዋል። ሳይንቲስቶች በእነዚህ ክሪስታሎች ውስጥ ለ50,000 ዓመታት ተኝተው የቆዩ አዳዲስ የህይወት ዘሮችን (Microbial life) አግኝተዋል። ይሁን እንጂ በዋሻው ውስጥ ያለው ሙቀት እስከ 58 ዲግሪ ሴልሺየስ ስለሚደርስና እርጥበቱ ከ90-99 በመቶ ስለሚሆን አሳሾች ከ10 ደቂቃ በላይ መቆየት አይችሉም።

ሌላኛው አስገራሚ ዋሻ በቬትናም የሚገኘው ሃንግ ሶን ዶንግ ነው። ይህ በዓለም ላይ ትልቁ የዋሻ መተላለፊያ ያለው ሲሆን 200 ሜትር ጥልቀትና 5 ኪሎ ሜትር ርዝመት አለው። ዋሻው በውስጡ በሚፈስ የከርሰ ምድር ወንዝ አማካኝነት ባለፉት ሦስት ሚሊዮን ዓመታት ውስጥ ተቀርጾ የወጣ ነው። የዋሻው ክፍሎች በጣም ሰፊ ከመሆናቸው የተነሳ የራሳቸው የሆነ የአየር ንብረት ሥርዓት፣ ጭጋግና ደመና አላቸው። ይህ ድንቅ ስፍራ የተገኘው በ1991 እ.ኤ.አ በአንድ የአካባቢው ሰው ሲሆን፣ ዛሬም ድረስ በዓመት ለጥቂት ጎብኚዎች ብቻ ክፍት የሚደረግ ብርቅዬ ቦታ ነው።

የውቅያኖስና የውሃ አካላት ድንቆች

በቤሊዝ ጠረፍ የሚገኘው ታላቁ ሰማያዊ ጉድጓድ የውቅያኖስ ድንቅ ስራ ነው። ይህ 300 ሜትር ስፋትና 124 ሜትር ጥልቀት ያለው ፍጹም ክብ ጉድጓድ የተፈጠረው ከ153,000 ዓመታት በፊት በበረዶ ዘመን እንደነበረ ጥናቶች ያሳያሉ። በውስጡ የሚገኙት የድንጋይ ጠብታዎች (Stalactites) ዋሻው በአንድ ወቅት ከባህር ጠለል በላይ እንደነበረና የባህር ከፍታ ሲጨምር ጣራው ተደርምሶ በውሃ መሞላቱን ያረጋግጣሉ። ዛሬ ይህ ቦታ ለዋናተኞችና ለባህር ውስጥ አሳሾች ገነት ተደርጎ ይወሰዳል።

በአርጀንቲናና ብራዚል ድንበር የሚገኘው ኢጓዙ ፏፏቴ ደግሞ በዓለም ላይ ትልቁ የፏፏቴ ሥርዓት ነው። እንደ ወቅቱ ሁኔታ ከ150 እስከ 300 የሚደርሱ የተለያዩ ፏፏቴዎች ያሉት ሲሆን ግማሽ ያህሉ ውሃ “የሰይጣን ጉሮሮ” (Garganta del Diablo) ተብሎ በሚጠራው ክፍል ላይ ይፈስሳል። ይህ አስገራሚ እይታ መፈጠር የጀመረው ከ135 ሚሊዮን ዓመታት በፊት በነበረ የእሳተ ገሞራ ፍንዳታና በምድር ንጣፍ እንቅስቃሴ ምክንያት ነው። በተመሳሳይ፣ በስኮትላንድ የሚገኘው የፊንጋል ዋሻ ደግሞ በተፈጥሯዊ የድምፅ ማስተጋባት ባህሪው “የዜማ ዋሻ” የሚል ስያሜ ተሰጥቶታል። ይህ ዋሻ የተገነባው ከ60 ሚሊዮን ዓመታት በፊት የእሳተ ገሞራ ላቫ ሲቀዘቅዝ በተፈጠሩ ስድስት ማዕዘን ቅርጽ ባላቸው የባሳልት አምዶች ነው።

እጅግ አስቸጋሪና እንግዳ መልክዓ-ምድሮች

በአፍሪካ ቀንድ የምትገኘው የዳናኪል ዝቅጠት በአማካይ ዓመታዊ ሙቀቱ በዓለም ላይ በጣም ሞቃታማው ቦታ ናት። ከባህር ጠለል በታች 100 ሜትር ዝቅ ብሎ የሚገኘው ይህ ስፍራ፣ በፈላ የሰልፈር ምንጮችና በቀለማት ያሸበረቁ ማዕድናት የተሞላ በመሆኑ ሌላ ፕላኔት ይመስላል። ሳይንቲስቶች በሌሎች ፕላኔቶች ላይ ህይወት ሊኖር የሚችልበትን ሁኔታ ለማጥናት ይህንን ስፍራ እንደ ላብራቶሪ ይጠቀሙበታል።

በተቃራኒው በአንታርክቲካ የሚገኘው የማክሙርዶ ደረቅ ሸለቆ ላለፉት ሁለት ሚሊዮን ዓመታት ዝናብ አይቶ የማያውቅ በምድር ላይ ደረቁ ስፍራ ነው። ኃይለኛ ንፋስ እርጥበትን ጠራርጎ ስለሚወስደው በአካባቢው ምንም አይነት በረዶም ሆነ ውሃ የለበትም። ሳይንቲስቶች ይህንን ስፍራ “በመሬት ላይ ወደ ማርስ በጣም የሚቀራረብ አካባቢ” ብለውታል። በሌላ በኩል በየመን የሚገኘው የሶኮትራ ደሴት ደግሞ በሌላ ቦታ የማይገኙ 37 በመቶ ብርቅዬ የእፅዋትና የእንስሳት ዝርያዎች አሏት፤ ይህም ለደሴቲቱ “ከሌላ ዓለም የመጣች” የምትመስል መልክ ሰጥቷታል።

የድንጋይ፣ የአሸዋና የታሪክ አሻራዎች

በሞሪታኒያ የሚገኘው የሰሃራ ዓይን 40 ኪሎ ሜትር ስፋት ያለውና ከጠፈር በግልጽ የሚታይ ክብ መዋቅር ነው። በአፈር መሸርሸር የተፈጠረው ይህ ድንቅ ስራ ለጠፈር ተልእኮዎች እንደ መመሪያ ያገለግላል። በአውስትራሊያ የሚገኘው ካርሉ ካርሉ (የሰይጣን እብነ-በረዶች) ደግሞ አንዱ በሌላው ላይ በተአምር የተቆለሉ የሚመስሉ ግዙፍ የግራናይት ድንጋዮች መገኛ ነው። እነዚህ ድንጋዮች በ1.7 ቢሊዮን ዓመታት የአፈር መሸርሸር ሂደት ወደ ክብ ቅርጽ ተቀይረዋል።

በቻይና የሚገኙት የሚንግሻ ሻን የአሸዋ ክምሮች ደግሞ “የሚዘምሩ” በመሆናቸው ይታወቃሉ። አሸዋው በሚንሸራተትበት ወቅት በሚፈጠር ንዝረት ምክንያት እስከ 105 ዲሲቤል የሚደርስ ድምፅ ያወጣሉ። በቤሊዝ የሚገኘው አክቱን ቱኒቺል ሙክናል ዋሻ ደግሞ የተፈጥሮና የታሪክ ውህደት ነው። “የክሪስታል መቃብር ዋሻ” በመባል የሚታወቀው ይህ ስፍራ በጥንታዊ ማያ ስልጣኔ ለሥነ-ሥርዓት ይውል ነበር። በውስጡም በክሪስታል የተሸፈነ የአንዲት ወጣት ሴት አፅም (The Crystal Maiden) ይገኛል።

የቃል ኪዳን ጥሪ

እነዚህ እና ሌሎች በርካታ የተፈጥሮ ድንቆች መሬት ያሏት ውድ ሀብቶች ናቸው። አብዛኞቹ እነዚህ ቦታዎች ገና ያልተዳሰሱና ለሰው ልጅ እጅግ አስቸጋሪ ሁኔታዎች ያሉባቸው ቢሆንም፣ የፕላኔታችንን በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዓመታት ጥበብ የሚያሳዩ ህያው ምስክሮች ናቸው። እንደ ዘጋቢነቴ የታዘብኩት ነገር ቢኖር፣ እያንዳንዱ ተፈጥሮ  የራሱ የሆነ ድንቅ የታሪክና የሳይንስ ምስጢር እንዳለው ነው። ከመሞታችን በፊት እነዚህን ስፍራዎች ማየትና መገንዘብ፣ ለምንኖርባት ፕላኔት ያለንን አድናቆትና እንክብካቤ ይጨምራል።

መሬት ዝም ብላ ድንጋይ አይደለችም፤ እሷ በየጊዜው ራሷን የምታድስና ድንቆችን የምትፈጥር ህያው ጥበብ ናት። ነገር ግን እነዚህ ድንቆች ዛሬ በአየር ንብረት ለውጥና በሰው ልጅ ግድየለሽነት አደጋ ተጋርጦባቸዋል። ለምሳሌ እንደ ቱርኩ ፓሙካሌ ያሉ ስፍራዎች ጥንቃቄ ካልተደረገላቸው ውበታቸውን ሊያጡ ይችላሉ። ለልጆቻችን የምናወርሰው ትልቁ ሀብት ወርቅና አልማዝ ሳይሆን፣ ንጹህ አየር፣ የሚጠጣ ውሃና እነዚህን የመሰሉ የተፈጥሮ ድንቆችን ነው። ይህችን “ፈዛዛ ሰማያዊ ነጥብ” የመጠበቅ ኃላፊነት የሁላችንም ነው። መሬት ትኑር! እኛም እንኖራለን!

አጫጭር እውነታዎች

ስለ መሬት አጫጭር መረጃዎች

• መሬት በፀሐይ ስርዓት ውስጥ ሕይወት ያለበት ብቸኛ ፕላኔት ናት።
• 71% የመሬት ፊት በውሃ ተሸፍኗል፣ 29% ግን መሬት (መሬታዊ ክፍል) ነው።
• መሬት በ24 ሰዓት አንድ ጊዜ በራሷ ዙሪያ ትዞራለች (ይህን ቀን እንላለን)።
• አንድ ዓመት 365 ቀናት ነው፣ ይህም መሬት ከፀሐይ ዙሪያ ሲዞር የሚወስደው ጊዜ ነው።
• መሬት አንድ ጨረቃ አላት (ጨረቃ)።
• አየር ማለት የመሬትን ሕይወት የሚጠብቅ ጋዝ ነው።
• መሬት የሚኖሩባት አህጉራት 7 ናቸው።
• ትልቁ ውቅያኖስ Pacific Ocean ነው።

(መሰረት ቸኮል)

በኲር የሚያዝያ 26 ቀን 2018 ዓ.ም  ዕትም