መንጋነት ህብረትን አይወክልም!

ስምንት ዓመታትን ወደ ኋላ ተመልሼ አንድ ገጠመኝ ላንሳ። ዕለቱ ባህርዳር ከተማ ለአንድ ደማቅ ህዝባዊ የድጋፍ ሰልፍ ሸርጉድ የምትልበት ዋዜማ ነበር። ከዋዜማ ማድመቂያ ትዕይንቶች አንዱ ደግሞ በነፃ የሚታደለውን ቲሸርት ለማግኘት  ከየአካባቢው  እንቅስቃሴው ጦፏል።

አንድ የከተማው ወጣት ከሚታደለው ቲሸርት አንዱን አገኘ። ይህችን በፌስታሉ ከቶ ለሌላ እድል መሯሯጥ ቀጠለ። በዚህ መሃል የልጁን ሩጫ ያስተዋለ አንዱ “ቁም! የት ትሮጣህ?” አለ። በከተማዋ ጎዳናዎች ተሰባስበው ከነበሩት አንዱ ደግሞ ቀጠለና “ኧረ ቦንብ በፌስታል ይዞ ነው የሚሮጠው” ሲል ሌላ ድምፅ አሰማ። በዚህ ጊዜ ሁሉም   የሰማውን ያልተረጋገጠ ድምፅ ይዞ ልጁን ለመያዝ ተራወጠ።

በመንጋው የተከበበው ልጅ ተይዞ ተደበደበ። በማህበራዊ  ሚዲያ ለማሰራጨት የጓጓው ከፊሉም በእጅ ስልኩ ትዕይንቱን ቀረፀ።

በዚህ መሃል አንዱ “ልጁ ቦንብ ሳይሆን ቲሸርት ነው የያዘው” አለ።  ከዚያም ልጁ ላይ እየተፈፀመ የነበረው የደቦ ፍርድ ቆመ። ተደብዳቢው ወጣት ተጎድቶ ስለነበር እያነከሰ ወደ ቀየው ተመለሰ። መንጋ ማን ተብሎ ይከሰሳልና?

“ለእድገት በህብረት እንዝመት

ሴትና ወንድ ሳንል ባንድነት”

የተሰኘው የህብረት ዝማሬ በ1967 ዓ.ም በመላው ኢትዮጵያ ተስተጋብቶ፤ መሃይምነት ላይ መዝመት ተችሏል። ደቦ ለገጠሯ ኢትዮጵያ የእውነተኛው ህብረት መገለጫ ነው። እቁብ እና እድርም “አንድነት ሃይል ነው” የሚለውን ያረጋግጣሉ።

በሰው ልጅ ማህበራዊ ታሪክ ውስጥ ስልጣኔ፣ እድገት እና ሰላም የተረጋገጡት ሰዎች ለአንድ የጋራ አላማ በጥበብ እና በምክንያታዊነት እጃቸውን ስላነሱ ነው። ይህ መርህ “ህብረት” ተብሎ ይጠራል። ህብረት የተለያየ ቀለም፣ እይታ እና ማንነት ያላቸው ግለሰቦች የየራሳቸውን ነፃነት ሳይነጠቁ፣ ለጋራ ደህንነትና እድገት በነጻነት የሚስማሙበት ማህበራዊ ውል ነው። ነገር ግን አልፎ አልፎ ይህ እውነተኛ የህብረት ትርጉም እየተበረዘ፣ ቦታውን “በመንጋነት” ስነ-ልቦና እየተቀማ እናያለን። ብዙዎች በስሜት ተገፋፍተው፣ የአንድን ስብስብ ሃሳብ ያለ ምንም ጥያቄ ማስተጋባታቸውን እንደ አንድነትና ህብረት ሊቆጥሩት ይሞክራሉ። እውነታው ግን ከዚህ ፍጹም የራቀ ነው፤ መንጋነት ህብረትን አይወክልምና!

መንጋነት (Mob Mentality) ግለሰቦች የራሳቸውን ማሰብ፣ ማመዛዘን እና የሞራል ሚዛን አውልቀው ለቡድን ስሜት አጠቃላይ ተገዥ የሚሆኑበት አደገኛ የስነ-ልቦና ጥግ ነው። በማህበራዊ ሚዲያ የሀሰት ትረካዎች፣ በፖለቲካዊ ማነሳሻዎች፣ በብሄር ስሜቶች የሚነዱ ስብስቦች ዛሬ ላይ ትልቅ ማህበራዊ ስጋት እየሆኑ መጥተዋል። በዚህ ጉዞ ውስጥ ግለሰባዊ ማንነት ይጠፋል፤ ምክንያታዊነት ቦታውን ለጭፍን ጥላቻ ወይም ለጋራ ፍርሃት አሳልፎ ይሰጣል። ለሀገር ግንባታም ሆነ ለማህበረሰብ ሰላም የሚፈይደው አንዳችም በጎ ነገር የለም።

ይህ እሳቤ ግለሰቦች የራሳቸውን የግል ማንነት፣ የሞራል እሴት እና የማመዛዘን ብቃት አውልቀው በመጣል ለቡድኑ ስሜትና ፍላጎት ሙሉ በሙሉ እራሳቸውን አሳልፈው የሚሰጡበት ክስተት ነው። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ያለ ሰው በተናጠል ቢሆን ፈጽሞ ሊያደርገው የማይችለውን አውዳሚ ወይም አስከፊ ድርጊት፣ በቡድን ውስጥ ሲሆን ያለምንም ማቅማማት ሊፈጽመው ይችላል።

ጉስታቭ ለቦን (Gustave Le Bon) “The Crowd: A Study of the Popular Mind” በተሰኘው ታዋቂ መጽሐፉ እንደገለጸው፣ ግለሰቦች በአንድ ስብስብ ውስጥ በሚሆኑበት ጊዜ “የጋራ አዕምሮ” (Collective Mind) ይፈጥራሉ። ይህ የጋራ አዕምሮ ግለሰቡ የነበረውን ምክንያታዊ የማሰብ ችሎታ እንዲያጣ እና ሙሉ በሙሉ በደራሽ ስሜት ብቻ እንዲመራ ያደርገዋል። ለቦን አክሎ እንደገለጸው፣ በቁጥር መብዛት የሚመጣው የተደራሽነት ስሜት ግለሰቡ “ማንም አያውቀኝም” የሚል የሀላፊነት ነጻነት እንዲሰማው ያደርገዋል፤ ይህም በውስጡ የተደበቀውን አውሬያዊ ባህሪ ያለምንም ፍርሃት እንዲያወጣው በር ይከፍታል።

ይህንን ሃሳብ በማጠናከር ታዋቂው የሳይኮአናሊሲስ መስራች ምሁር ሲግመንድ ፍሮይድ (Sigmund Freud) “Group Psychology and the Analysis of the Ego” በተሰኘው ስራው እንደፃፈው፣ በመንጋ ውስጥ ያለ ሰው ጥንቃቄንና የህሊና ቁጥጥርን ያጣል። ፍሮይድ እንዳብራራው፣ በመንጋ ውስጥ ያለ ሰው በቡድኑ መሪ ወይም በጋራ ስሜቱ ቁጥጥር ስር ስለሚወድቅ፣ ልክ በንቃተ-ህሊና መጋረድ (Hypnosis) ውስጥ እንዳለ ሰው ትዕዛዝንና መመሪያን ያለምንም ማቅማማት ይቀበላል። በዚህም ምክንያት የመንጋው አባላት እጅግ በጣም ተለዋዋጭ፣ ተፅዕኖ ፈጣሪ ለሆኑ የሀሰት ወሬዎች ፈጣን ምላሽ የሚሰጡ እና ከአማካኝ የማሰብ ደረጃቸው በታች የሚወርዱ ይሆናሉ።

በዚህ ስሜት ውስጥ የሚገኙ ሰዎች አወቃቀር ስንመረምር ሶስት ዋና ዋና የባህሪያትን ይጋራሉ፦

• ማንነትን ማጣት (Deindividuation): የዚህ ፅንሰ-ሃሳብ ቀዳሚ ተመራማሪ የሆነው ሊዮን ፌስቲንገር (Leon Festinger) እና በኋለኛው ዘመን ፊሊፕ ዚምባርዶ (Philip Zimbardo) እንዳረጋገጡት፣ ግለሰቡ በስብስቡ ውስጥ ስለሚዋጥ የራሱ ህሊና መሪነቱን ያጣል። “እኔ” የሚለው ማንነት ጠፍቶ በጭፍኑ “እኛ” በሚል ስሜት ይተካል።
• የስሜት መጋባት (Emotional Contagion): በአንድ ሰው ውስጥ የሚፈጠር የፍርሃት፣ የቁጣ ወይም የጥላቻ ስሜት ያለምንም ማጣሪያ ልክ እንደ ሰደድ እሳት ወደ መላው ስብስብ ይጋባል።
• የሃላፊነት መበተን (Diffusion of Responsibility): ታዋቂዎቹ ማህበራዊ ሳይኮሎጂስቶች ጆን ዳርሊ (John Darley) እና ቢብ ላታኔ (Bibb Latané) በጥናታቸው እንዳሳዩት፣ “ጥፋቱ ቢመጣ በሁሉም ላይ ነው እንጂ በእኔ ላይ ብቻ አይደለም” የሚል ስሜት ስለሚነግስ፣ ግለሰቦች ለሚፈጥሩት ውድመት የጥፋተኝነት ስሜት አይሰማቸውም።

ይህን መሰረታዊ የማህበረሰብ ግንባታ መርህ አስመልክቶ ታዋቂው የግሪክ ፈላስፋ አርስቶትል (Aristotle) “Politics” በተሰኘው ታዋቂ ስራው እንደገለጸው፣ አንድ ማህበረሰብ ወይም ሀገር እውነተኛ ህብረት ሊኖረው የሚችለው ከተለያዩ እና እርስ በርስ ከማይመሳሰሉ አካላት ሲገነባ ብቻ ነው። አርስቶትል እንዳብራራው፣ ሁሉም ነገር አንድ አይነት እንዲሆን መጣር ህብረትን ሳይሆን ውድቀትን ይጋብዛል። ልክ በአንድ የሙዚቃ ዜማ ውስጥ የተለያዩ ድምጾች (Notes) ተስማምተው ውብ ዜማ እንደሚፈጥሩት ሁሉ፣ በማህበረሰብ ውስጥም የተለያዩ ሃሳቦችና ማንነቶች በፍትህ እና በእኩልነት ሲቀናጁ እውነተኛ ህብረት ይፈጠራል።

[5/22/26 11:32 AM] ስንቄ አያሌዉ: ይህንን ሃሳብ በማጠናከር፣ ታዋቂው የሶሺዮሎጂ ሳይንስ አባት ኤሚል ዱርካይም (Émile Durkheim) “The Division of Labour in Society” በሚለው መጽሐፉ “ኦርጋኒክ ሶሊዳሪቲ” (Organic Solidarity) የተሰኘውን ፅንሰ-ሃሳብ ያስረዳል። እውነተኛ ህብረት የሚመጣው እያንዳንዱ ግለሰብ የራሱ ነጻነትና ማንነት ኖሮት፣ በተመሳሳይ ሰዓት ግን ለጋራው ማህበረሰብ ደህንነት በሃላፊነት ስሜት ሲሰራ ነው።

የእውነተኛ ህብረትን መዋቅር ስንመረምር ደግሞ የሚከተሉትን ሶስት ምሰሶዎች እናገኛለን፦

• የግል ነጻነት እና ሃላፊነት (Individual Autonomy)፦ እንደ ጆን ስቱዋርት ሚል (John Stuart Mill) ያሉ የነጻነት ፈላስፎች እንደሚሉት እውነተኛ ህብረት ውስጥ ግለሰቡ “ለምን?” ብሎ የመጠየቅ እና የራሱን የሞራል ኮምፓስ የመከተል መብቱ የተጠበቀ ነው። ሰው በራሱ ፈቃድና ንቃት እንጂ በጭፍን ግፊት አይነዳም።
• ሃሳብን በነጻነት ማንሸራሸር (Constructive Dissent)፦ ታዋቂው የፖለቲካ ሳይንቲስት ፍራንሲስ ፉኩያማ (Francis Fukuyama) በጥናቶቹ እንዳሳየው፣ ጠንካራ ማህበራዊ እምነት (Social Trust) ባለበት ማህበረሰብ ውስጥ ልዩነቶች እንደ ስጋት ሳይሆን እንደ አቅም ይታያሉ። ሰዎች ሳይፈሩ ይወያያሉ፣ ይከራከራሉ፣ በመጨረሻም በጋራ መግባቢያ ነጥቦች ላይ ይስማማሉ።
• ፍትሃዊ ትስስር (Mutual Interdependence)፦ በመንጋነት ውስጥ ያለው ትስስር በጥላቻ ላይ የተመሰረተ ጊዜያዊ ስሜት ሲሆን፣ በህብረት ውስጥ ያለው ግን በጋራ እሴት፣ በህግ የበላይነት እና በጋራ ራዕይ ላይ የቆመ ዘላቂ ትስስር ነው። ይህንን ሃሳብ ይበልጥ የሚያጠናክረው ታዋቂው ጀርመናዊ የማህበራዊ ሳይኮሎጂስት ኤሪክ ፍሮም (Erich Fromm) “Escape from Freedom” በተሰኘው ስራው ያቀረበው ትንታኔ ነው። ፍሮም እንዳብራራው፣ በመንጋ ውስጥ ያለ ሰው የራሱን ነጻነት አሳልፎ የሚሰጠው የብቸኝነትን ፍርሃት ለማስወገድ እና በስብስቡ ውስጥ ተደብቆ ስልጣንን ወይም ጥበቃን ለማግኘት ሲል ነው። ይህ አይነቱ ግንኙነት ግለሰቡን አውዳሚ ወደሆነ አምባገነናዊ ባህሪ ይመራዋል፤ ምክንያቱም መንጋው ህልውናውን ለማስቀጠል ሁልጊዜ “እኛ” እና “እነሱ” የሚል ከፋፋይ መስመር መሳል ስላለበት ነው። በአንጻሩ እውነተኛ ህብረት ግለሰቡን ሳይውጥ፣ የራሱን ማንነት ጠብቆ ከሌሎች ጋር ፍሬያማ ትስስር እንዲፈጥር የሚያስችለው የበሰለ ማህበራዊ መስተጋብር ነው። በዚህም ምክንያት መንጋነት ልዩነትን እንደ ስጋት አይቶ ለማጥፋት ሲነሳ፣ ህብረት ግን ልዩነትን እንደ ውበት እና እንደ አቅም ይወስደዋል። በማህበራዊ ሚዲያ የሚለቀቅ አንድ ያልተረጋገጠ ወሬ ወይም የጥላቻ መልዕክት፣ በመንጋነት ስነ-ልቦና ውስጥ ባለ ማህበረሰብ ዘንድ ልክ እንደ ሰደድ እሳት ተቀጣጥሎ ሊጠገን የማይችል ሰብአዊ እና ቁሳዊ ውድመት ያስከትላል።  በመሆኑም ከመንጋነት አደጋ ለመውጣት የሚከተሉትን የመፍትሄ አቅጣጫዎች መተግበር ተገቢ መሆኑን የዘርፉ ምሁራን ያስገነዝባሉ።
• የሂስ አእምሮን (Critical Thinking) ማሳደግ፦ እያንዳንዱ የህብረተሰብ ክፍል፣ በተለይም ወጣቱ፣ በማህበራዊ ሚዲያም ሆነ በአካል የሚያገኛቸውን መረጃዎች “ለምን? እንዴት? መረጃው ምንድን ነው?” ብሎ የመጠየቅና የማጣራት ባህል ማዳበር አለበት። ከቡድን ስሜት በፊት የግል ህሊናን መሪ ማድረግ ቀዳሚው ተግባር ነው።
• የሰለጠነ የውይይት ባህልን መገንባት፦ ልዩነቶችን እንደ ጠላትነት ከማየት ወጥቶ፣ በሃሳብ መለያየትን እንደ ፀጋ የሚቀበል የውይይት መድረኮችን በቤተሰብ፣ በትምህርት ቤቶችና በማህበረሰብ ደረጃ ማስፋፋት ያስፈልጋል። ማሸነፍ ያለበት የመንጋ ድምጽ ሳይሆን የሃሳብ የበላይነት ነው።
• የህግ የበላይነትን እና ተቋማትን ማጠናከር፦ መንግስትም ሆነ ማህበረሰቡ ህግን የማክበርና የማስከበር ስራ ላይ በቁርጠኝነት ሊቆሙ ይገባል። ፍትህ በአደባባይ ጩኸት ሳይሆን በህጋዊና በተቋማዊ አሰራር ብቻ የምትረጋገጥበትን ስርዓት መገንባት የመንጋነትን አደገኛ ጉዞ ይመክታል።
• የሚዲያ እና የአክቲቪዝም ሃላፊነት፦ በማህበራዊ ሚዲያ ላይ ተጽዕኖ ፈጣሪ የሆኑ አካላት፣ መሪዎች እና የሚዲያ ተቋማት ህዝብን ከሚያናጩ የጥላቻና የሴራ ትረካዎች በመታቀብ፣ ለሰላምና ለነቃ ዜግነት ግንባታ በሃላፊነት ስሜት መስራት ይኖርባቸዋል።

በተለይ ለእኛ ለኢትዮጵያዊያን ትክክለኛው ህብረት ምን እንደሆነ እናውቀዋለን፡፡ በሕብረታችንና በአንድነትን ሃይል  በዓለም አንገታችንን ቀና አድርገን እንድናቆም የሚያደርግ ተግባር የፈጸምንበት ስለሆነ የሕብረትን አቅም እናውቀዋለን፡፡

መንጋነት ጊዜያዊ የጉልበት ስሜት ቢሰጥም ፍጻሜው ግን የጋራ ውድመት ነው። ሀገራችን ዘላቂ ሰላምና ብልጽግናን ማረጋገጥ የምትችለው የሰዎችን ነጻነትና ልዩነት የሚያከብረውን እውነተኛ ህብረት ስታቅፍ ብቻ ነው። ስለዚህ፣ ከስሜት መነዳትን አሽቀንጥረን በመጣል፣ በምክንያታዊነትና በንቃት የምንቆምበትን እውነተኛ አንድነት ለመገንባት ሁላችንም የየራሳችንን የዜግነት ድርሻ ልንወጣ ይገባል።

(ጥላሁን ወንዴ)

በኲር የግንቦት 17   ቀን 2018 ዓ.ም ዕትም