የታሪክ ግርዶሽ ወይስ የስልጣኔ በር?

በ21ኛው ክፍለ ዘመን ዓለማችን የስነተግባቦት ምሁሩ ማርሻል ማክሉሃን እንደተነበዩት ትንሽ መንደር ሆናለች።

ይህ  የዓለም አቀፋዊነት (የግሎባላይዜሽን) ማዕበል የድንበር አጥሮችን ብቻ ሳይሆን የባህል ግንቦችንም ጭምር ሰብሮ ገብቷል።

ለዘመናት በራሷ ስርአት፣ የቀን አቆጣጠር፣ የፊደል ስርአት እና ጠንካራ ሃይማኖታዊ እሴቶች ስትመራ የቆየችው ኢትዮጵያ ዛሬ በዚህ ማዕበል ፊት ቆማለች። ጥያቄው ግን ግልጽ ነው ምዕራባዊነት የኢትዮጵያን ባህል እየገደለው ነው ወይስ እያዘመነው? ይህ ጽሁፍ ይህንን ውስብስብ ጉዳይ ይተነትናል።

ግሎባላይዜሽን ገለልተኛ የንግድ ልውውጥ ብቻ አይደለም። ታዋቂው የባህል ሃያሲ ኤድዋርድ ሰዒድ “ኦሬንታሊዝም” በተሰኘው ስራው እንደሚከራከረው ምዕራባውያን የራሳቸውን ባህል እንደ “ልዕለ-ባህል”  ሌላውን ደግሞ እንደ “ኋላ ቀር” አድርገው የማቅረብ ስልታዊ ተፅዕኖ አላቸው።

ይህ ወረራ የሚጀምረው በቋንቋ ነው። ኬንያዊው ደራሲ ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ  “አዕምሮን ቅኝ መግዛት” በሚለው መጽሐፉ ቋንቋ የባህል ማከማቻ በመሆኑ እሱን መቆጣጠር አእምሮን መቆጣጠር እንደሆነ ይገልጻል።

በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቋንቋዎች ጥናት ተቋም ዶ/ር ዳንኤል አበራ ያከናወኑት ጥናት እንደሚያሳየው፣ ወጣቱ ትውልድ ከአፍ መፍቻ ቋንቋው ይልቅ ለእንግሊዝኛ ቋንቋ የሚሰጠው ክብርና ቅድሚያ እየጨመረ መጥቷል።

አማርኛን ከእንግሊዝኛ ጋር ቀላቅሎ መናገር  እንደ ዘመናዊነት ምልክት መወሰዱ ቋንቋው የነበረውን ጥልቅ ፍልስፍናዊ እና ስነ-ጽሁፋዊ ይዘት እንዲያጣ እያደረገው ነው።

ከመቶ ዓመት በፊት የነበሩት ታላቁ ኢትዮጵያዊ ምሁር ነጋድራስ ገብረህይወት ባይከዳኝ  መንግትሥት የሕዝብ አስተዳደር በተሰኘው ድንቅ ስራቸው ኢትዮጵያ ከምዕራባውያን ሳይንስንና ቴክኖሎጂን መውሰድ እንዳለባት አበክረው መክረዋል።

ነገር ግን የእሳቸው ፍልስፍና ሳይንስን መውሰድ እንጂ ማንነትን መሸጥ አልነበረም። ገብረህይወት እንደሚሉት አንድ ሕዝብ የራሱን ስልጣኔ ሳይለቅ ካልዘመነ  መጨረሻው የሌሎች ጥገኛ መሆን ነው።

ሆኖም ግን በአሁኑ ወቅት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ለረጅም ዘመናት ያስተማሩት ፕሮፌሰር መሳይ ከበደ “መትረፍ እና ዘመናዊነት” በተሰኘው መጽሐፋቸው እንደሚከራከሩት የኢትዮጵያ ዘመናዊነት ችግር የሚጀምረው ከምዕራባውያን የተቀዳውን የትምህርት ስርአት ያለምንም ማጣሪያ መቀበላችን ነው።

ይህ ትምህርት ኢትዮጵያውያን የራሳቸውን ታሪክና ባህል “ኋላ ቀር” አድርገው እንዲመለከቱ በማድረግ “ከባህላዊ መነጠልን” ፈጥሯል።

ዶናልድ ሌቪን  “ሰም እና ወርቅ”  በተሰኘው ጥናታቸው የገለጹት የኢትዮጵያውያን ረቂቅ የማህበራዊ መስተጋብር ጥበብ ዛሬ በግሎባላይዜሽን ግፊት ምክንያት እየተረሳ መጥቷል።

የኢትዮጵያ የባህል ጥናትና ምርምር ማዕከል የሚያወጣቸው ጥናቶች እንደሚጠቁሙት በከተሞች አካባቢ የሚታየው የአመጋገብ ዘይቤ ለውጥ (ፋስት ፉድ) እና የማህበራዊ ግንኙነቶች መላላት ኢትዮጵያዊውን “እኛነት” ወደ ምዕራባዊው “እኔነት” እየቀየረው ነው።

በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የማህበራዊ ጥናት ተመራማሪ የሆኑት ዶ/ር ጌትነት ታደለ “ወጣቶች እና ስልጣኔ በኢትዮጵያ” በሚለው ስራቸው እንደ እድር እና እቁብ ያሉ ባህላዊ የመረዳጃ ተቋማት በወጣቱ ዘንድ ያላቸው ተቀባይነት እየቀነሰ መጥቷል ብለዋል።

ይህ ደግሞ ማህበራዊ ዋስትናችንን አደጋ ላይ ጥሎታል። ፕሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ በበኩላቸው “የዘመናዊት ኢትዮጵያ ታሪክ” በሚለው ስራቸው የኢትዮጵያ ዘመናዊነት ሂደት ሁልጊዜም ከውጭ ተፅዕኖ ጋር ሲታገል እንደቆየ ያሳያሉ። በአዎንታዊ ጎኑ ዓለም አቀፋዊነት የሰብአዊ መብቶች ግንዛቤ እንዲሰርጽና ጎጂ ልማዶች እንዲቀነሱ ቢረዳም ዋጋው ግን የባህል መዋጥ ሆኗል።

በአሁኑ ወቅት በአዲስ አበባ የሚታየው የወጣቶች ባህል በከፍተኛ ሁኔታ በምዕራባዊነት የተቃኘ ነው። ዶ/ር ዳንኤል ሳህለየሱስ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ሶሲዮሎጂ ትምህርት ክፍል ባከናወኑት “ዓለም አቀፋዊነት እና የወጣቶች ማንነት ግንባታ በአዲስ አበባ” የተሰኘው ጥናታዊ ምርምራቸው የከተማ ወጣቶች በማህበራዊ ሚዲያና በምዕራባውያን ፊልሞች ምክንያት የራሳቸውን ማንነት እየካዱ መሆኑን ያሳያሉ። ወጣቶች የምዕራባውያንን የአለባበስ ዘይቤና ምርጫ መከተል እንደ ስልጣኔ ይቆጥሩታል።

ዓለም አቀፋዊነት ባህልን በቀጥታ አያጠፋውም፤ ይልቁንም “ድብልቅ ባህል”  ይፈጥራል። በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የአንትሮፖሎጂ ፕሮፌሰር  አሉላ ፓንክረስት  በማህበራዊ ጥናቶቻቸው እንደሚያሳዩት የኢትዮጵያ ባህል “ቋሚ” ሳይሆን ሁልጊዜም የሚለዋወጥ ነው።

ለዚህ ማሳያ የሚሆነው የኢትዮጵያ ሙዚቃ ነው። የኢትዮ-ጃዝ  አባት ሙላቱ አስታጥቄ የምዕራባውያንን የሙዚቃ መሳሪያዎች ከኢትዮጵያ ቅኝቶች ጋር በማቀናጀት አዲስና ዓለም አቀፍ ጥበብ ፈጥሯል።

ይህ ባህልን የማዘመን እንጂ የማጥፋት ውጤት አይደለም። በተመሳሳይ የኢትዮጵያ ምግብ (እንጀራ) ዛሬ በዓለም ዙሪያ እንደ “ተወዳጅ ምግብ” መቆጠሩ ግሎባላይዜሽን ለባህላችን እድልም ይዞ መምጣቱን ያሳያል። መፍትሔው ምዕራባዊነትን መዝጋት ሳይሆን ተስፋዬ ገብረማርያም  በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ባቀረቡት ጥናት እንደገለጹት ባህላዊ ማጣሪያ  ማበጀት ነው።

ሰሙኤል ሀንቲንግተን “የስልጣኔዎች ግጭት” በሚለው መጽሐፉ የወደፊቱ ግጭት በባህል መካከል እንደሚሆን ይገልጻል። ምዕራባዊነት የራሱን እሴቶች (ሊበራሊዝም፣ ግለኝነት) በሌሎች ላይ ለመጫን በሚያደርገው ጥረት እንደ ኢትዮጵያ ያሉ ጠንካራ ባህላዊ መሰረት ያላቸው አገራት የውስጥ ቀውስ ሊገጥማቸው ይችላል።

በኢትዮጵያ ውስጥ የሚታየው የትውልድ ልዩነት የዚህ ውጤት ነው። ወላጆች በባህላዊው እሴት ሲመሩ ልጆች ደግሞ በቲክቶክ እና በሆሊውድ ስነ-ልቦና ይቃኛሉ። ይህ ልዩነት ካልተመጠነ ማህበረሰባዊ መፈራረስን ሊያስከትል እንደሚችል የማህበራዊ ሳይንስ ምሁራን ያስጠነቅቃሉ።

ዓለም አቀፋዊነትን መከላከል አይቻልም፤ እንደ ባህር ማዕበል መጥቷል። መፍትሔው ግን  የተመረጠ ዘመናዊነት ነው። ጃፓን እና ደቡብ ኮሪያ የቴክኖሎጂ ቁንጮ ሆነው ሳለ የራሳቸውን ቋንቋና ስርአት እንደጠበቁት ሁሉ ኢትዮጵያም የምዕራባውያንን ሳይንስ እየወሰደች የራሷን ማንነት ማስጠበቅ ትችላለች።

ባህል ማለት የሕዝብ ማንነት እንጂ እንደ አሮጌ ልብስ የሚጣል አይደለም። ምዕራባዊነት ባህላችንን እንዲያጠፋው ሳይሆን ባህላችንን የምናስተዋውቅበት መሳሪያ ሊሆን ይገባል። ግሎባላይዜሽን ኢትዮጵያዊነትን ሊያጠፋው የሚችለው እኛ በራሳችን ማንነት ላይ ሳንተማመንና የራሳችንን እሴቶች ዝቅ አድርገን ስንመለከት ብቻ ነው።

ማንነቱን የሚያውቅ ሕዝብ ከማንኛውም ባህል ጋር ተዋሕዶ የራሱን ቀለም ሳያጣ መኖር ይችላል። ኢትዮጵያ የጥቁር ሕዝቦች የነፃነት ተምሳሌት እንደመሆኗ በባህል ዓለም አቀፋዊነትም ስር ሳይወድቁ ዘመናዊ መሆን እንደሚቻል ለዓለም ማሳየት ይኖርባታል።

መረፊያ

አቤቱ

የጠፈር ባለቤቱ

በየብስ ነህ፥ በባህር፥ በምድር ነህ በሰማይ?

በቅጡ ለማናውቅህ ፥ በድንግዝግዝ ለምናይ

አቤቱ የፍጥረት አባት

ከሰማኸኝ ምናልባት

ኮረብታውን ሜዳ አድርገው ፤ ኮረኮንቹን አለስልሰው

የፎይታየን አድራሻ፥ ርቀቱን ቀንሰው

አልልህም!

ጽናት ስጠኝ ፤ ብርቱ አድርገኝ! በየርምጃው እንዳይደክመኝ

ከቀንበሮች ሁሉ መርጠህ፥ ምችለውን አሸክመኝ

አቤቱ! የጠፈሮች ሁሉ መስራች

አፈራርቀህ የምትሰጥ፥ መርዶና የምስራች !

ተወስነህ የማትገኝ ፤ በጊዜና በቦታ

ወሰን የሌለህ ዝምታ

እኔ ልጅህ-ሲመቸኝ ፤ ሲመቸኝ አማኝ

ባይመችህም ስማኝ

ካደፈጠው እዳ ሁሉ፥ በየበስ፥ ባየር በቀላይ

ከአውሎ ነፋስም በላይ

ከመሬት መራድም ይልቅ

ሰው ነው ሰውን ሚያሳቅቅ

ሰው ነው የሰው አደጋ

ደግሞ በሌላ ገጹ፥ ሰው ነው ለሰው ልጅ ጸጋ

ከስጦታው አካፍለኝ ፥ ካደጋው አስመልጠኝ

አልሳሳት አልልህም፥ የሚታረም ስህተት ስጠኝ፡፡

በዕውቀቱ ሥዩም

(አቢብ ዓለሜ)

በኲር የሰኔ 8  ቀን 2018 ዓ.ም ዕትም