“እነሱ ናቸው…”

በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት በኦሽዊትዝ አሰቃቂ የናዚ ማጎሪያ ካምፕ ውስጥ ክብሩን፣ ቤተሰቡንና ነፃነቱን የተነጠቀው ኦስትሪያዊው የሥነ-ልቦና ሐኪም ቪክቶር ፍራንክል  እንዲህ ሲል ጽፏል፦ “ከሰው ልጅ ላይ ሁሉን ነገር ልትነጥቀው ትችላለህ፤ አንዲትን የመጨረሻ የሰው ልጅ ነፃነት ግን ፈጽሞ ልትወስድበት አትችልም፤ ይኸውም በማናቸውም ዓይነት ሁኔታ ውስጥ የራስህን አመለካከት የመምረጥ ነፃነት ነው፡፡”

ፍራንክል በዚያ የሞት ሸለቆ ውስጥ ሆኖ “ማንስ ስርች ፎር ሚኒንግ” በተሰኘው ታዋቂ መጽሐፉ ያረጋገጠው ታላቅ እውነት አለ፤ አንድ ሰው በማናቸውም አስከፊ ሁኔታ ውስጥ እውነተኛ ተበዳይ ሊሆን ይችላል።

ነገር ግን በተጠቂነት ስሜት ውስጥ ሆኖ ውስጣዊ ክብሩን ለገራፊዎቹ አሳልፎ መስጠት ወይም ኃላፊነትን አንግቦ በነፃነት መኖር የራሱ ምርጫ ነው፡፡

ይሁን እንጂ በሚያሳዝን ሁኔታ በርካታ ሰዎች በአንጻራዊ ምቾትና ሰላም ውስጥ እየኖሩ ለሕይወታቸው ውድቀት ሌላውን ሰው፣ መንግሥትን፣ ማኅበረሰብን፣ ወላጆችን ወይም ዕድልን እየከሰሱ በተጠቂነት ሥነ-ልቦና  ውስጥ ተዘፍቀው ይገኛሉ፡፡

ይህንን የተዛባ አመለካከት በሳይንሳዊ መንገድ ያጠናው አሜሪካዊው ምሁር ጁሊያን ሮተር እ.ኤ.አ. በ1966 “የቁጥጥር ማዕከል” (ሎከስ ኦፍ ኮንትሮል) የሚለውን መሠረታዊ ጽንሰ-ሐሳብ ይፋ አደረገ፡፡

ሮተር እንዳስረዳው “ውጫዊ የቁጥጥር ማዕከል” ያላቸው ሰዎች ለሕይወታቸው ውጤት፣ ለስኬታቸው ወይም ለውድቀታቸው ምክንያቱ ዕድል፣ ከዋክብት ወይም ኃያላን አካላት እንደሆኑ ያምናሉ። ይህም ሰውን የሁኔታዎች ተገዥ ያደርገዋል፡፡

በአንጻሩ “ውስጣዊ የቁጥጥር ማዕከል” ያላቸው ሰዎች የሕይወታቸው መሪ የገዛ ውሳኔያቸው፣ የሥራ ትጋታቸውና ምላሻቸው መሆኑን በጽኑ ይገነዘባሉ፡፡ በተጨማሪም ስቲቨን ካርፕማን “በድራማ ሦስት ማዕዘን” ጥናቱ እንዳመለከተው ተጠቂዎች ሌላውን እንደ አሳዳጅ በመፈረጅ፣ ራሳቸውን እንደ አቅመ-ቢስ በማቅረብና አዳኝ በመጠበቅ ኃላፊነትን ከመውሰድ ይሸሻሉ፡፡

ሰዎች ወደ ተጠቂነት ወጥመድ የሚገቡባቸው ዋነኛ ሥነ-ልቦናዊ ምክንያቶች የሚከተሉት ናቸው፦

አንደኛ በቀደመ ሕይወት ያጋጠመ ልምድ ነው፡፡

ማርቲን ሴሊግማን በምርምሩ እንዳረጋገጠው ባለፈ ሕይወት ተደጋጋሚ ውድቀቶች፣ በደሎች ወይም ሥቃዮች ሲገጥሙ አእምሮ “ምንም ባደርግ ውጤቱ አይለወጥም” የሚል የተሳሳተ ድምዳሜ ላይ ይደርሳል፡፡

ሁለተኛ ኃላፊነትን የመሸሽ ምቾት ነው

“አልተሳካልኝም ምክንያቱም መንግሥት ሥራ አልፈጠረልኝም” ወይም “ያልተማርኩት በወላጆቼ ድክመት ነው” ማለት ራስን ከተጠያቂነት ነፃ የማድረጊያ ርካሽ ጋሻ ይሆናል፡፡ ውድቀትን የራስ አድርጎ መቀበል ከባድ ድካምን፣ ሥነ-ልቦናዊ ፀፀትንና ኃፍረትን ስለሚያስከትል ብዙዎች ሌላውን መውቀስን ይመርጣሉ፡፡

ሦስተኛ ሁለተኛ ደረጃ ጥቅም ነው

ተጠቂ መሆን የሌሎችን ሰዎች ርኅራኄ፣ ትኩረት፣ ፍቅርና ይቅርታ ያለ አንዳች ጥረት በቀላሉ ያስገኛል፡፡

አሮን ቤክ  በግንዛቤ ሥነ-ልቦና ጥናቱ እንደጠቀሰው ዓለምን በጥቁርና ነጭ መነጽር ማየት እንዲሁም ትናንሽ ችግሮችን አግዝፎ የመመልከት የግንዛቤ መዛባት ሰውን ለተጠቂነት ያጋልጣል፡፡

ይሁን እንጂ ተጠቂነት ጥልቅ ቂምንና አቅመ-ቢስነትን ያወርሳል፤ ኃላፊነት መውሰድ ግን እውነተኛውን ነፃነት ያጎናጽፋል፡፡ ኃላፊነት ማለት በጥሬ ቃሉ “ምላሽ የመስጠት ችሎታ” ማለት ነው፡፡

በሕይወትህ የሚገጥሙህን ክስተቶች፣ የተፈጥሮ አደጋዎችን፣ የሰዎችን ክፋት ወይም የኢኮኖሚ ውጣ ውረዶችን ሙሉ በሙሉ ላታስቀራቸው ትችላለህ፤ በክስተቶቹ ላይ ግን ምን ዓይነት ምላሽ እንደምትሰጥ የመወሰን ፍጹም ሉዓላዊ ሥልጣን አለህ፡፡

ስቲቨን ኮቪ  “ዘ 7 ሀቢትስ ኦፍ ሀይሊ ኢፌክቲቭ ፒፕል” በተሰኘው  መጽሐፉ እንዳስገነዘበው ተጠቂዎች አቅማቸውን የሚያባክኑት በማይቆጣጠሩት “የጭንቀት ክልል” (የአየር ንብረት፣ የሌሎች ሰዎች ጠባይ ወይም የመንግሥት ፖለቲካ) ላይ ነው፡፡ ኃላፊነትን የሚያነግቡ ብቁ ሰዎች ግን ኃይላቸውን በሚቆጣጠሩት “የተፅዕኖ ክልል” (የዕለት ተዕለት ተግባር፣ የዕውቀት እድገት፣ የሥራ ትጋትና ውሳኔ) ላይ ያሳርፋሉ፤ በዚህም የተፅዕኖ አድማሳቸው እየሰፋ ይመጣል፡፡

ታዲያ አንድ ሰው ከዚህ አደገኛ ሥነ-ልቦናዊ እስር ቤት በምን መንገድ መዳን ይችላል? ለዚህ የሚከተሉትን ቆራጥ እርምጃዎች መውሰድ ወሳኝ ነው፦

አንደኛ ሥር ነቀል ኃላፊነት መውሰድ ነው፡፡

ጆኮ ዊሊንክ “ኤክስትሪም ኦውነርሽፕ” በተሰኘው መጽሐፉ እንደሚያስረዳው በሕይወት ውስጥ ለሚገጥሙ ማናቸውም ውድቀቶች ሙሉ ኃላፊነት ካልተወሰደ በቀር እውነተኛ መፍትሔ ማምጣት አይቻልም፡፡

በመስታወት ፊት ቆሞ “ለትዳሬ መናጋት፣ ለገንዘብ እጥረቴ ወይም ለስሜቴ መጎዳት ዋነኛው ተጠያቂ እኔ ራሴ ነኝ” ብሎ መመስከር የመፈወስ የመጀመሪያው ምዕራፍ ነው፡፡

ሁለተኛ የቋንቋ እና የውስጥ ንግግር ለውጥ ማድረግ ነው፡፡

ተጠቂዎች አእምሯቸውን “አስገደዱኝ”፣ “አልችልም” ወይም “ምርጫ አልነበረኝም” በሚሉ አቅመ-ቢስ ቃላት ያፈርሳሉ፡፡ እነዚህን ደካማ አገላለጾች “ፈቀድኩ”፣ “እችላለሁ” እና “መርጫለሁ” በሚሉ ንቁ ቃላት መተካት የአስተሳሰብን አቅጣጫ በአዎንታዊ መልኩ ይቀይረዋል፡፡

ሦስተኛ ይቅርታን እንደ ነፃነት መሣሪያ መጠቀም ነው፡፡

በስታንፎርድ ዩኒቨርሲቲ የይቅርታ ጥናት ፕሮጀክት ዳይሬክተር የሆኑት ዶክተር ፍሬድ ሉስኪን  “ፎርጊቭ ፎር ጉድ” በተሰኘው መጽሐፋቸው እንዳረጋገጡት ይቅርታ የበደሉህን ሰዎች ነፃ የማድረጊያ ዘዴ ሳይሆን የራስህን የአእምሮ ሰላም መልሶ የማግኛ መንገድ ነው፡፡ ያለፈውን ቂም ይዞ መቆየት የበደለህን ሰው ሳይሆን አንተን በሕመም ያሰቃያል፡፡

አራተኛ አነስተኛ የተግባር እርምጃዎችን መውሰድ ነው፡፡

በየቀኑ የሚደረጉ ጥቃቅን የሥራ፣ የንባብ ወይም የአካል ብቃት ጥረቶች በአእምሮ ውስጥ ያለውን የቀደመ መጥፎ ልምድ በመስበር አዲስ ተስፋን ይፈጥራሉ፡፡

የጥንቱ የስቶይክ ፈላስፋ ኤፒክቴተስ  እንዳስተማረው በእኛ ቁጥጥር ሥር ያሉትን በሙሉ ኃይላችን እንምራ፤ በእኛ ቁጥጥር ሥር ያልሆኑትን ግን በእርጋታ እንቀበል፡፡

በሕይወትህ ማዕበል መነሣቱ አይቀሬ ነው፤ ነፋሱም አንተ ወደምትሻው አቅጣጫ ላይነፍስ ይችላል፡፡ ይሁን እንጂ የመርከብህን ሸራ በትጋት የማስተካከልና መሪውን በጽናት ጨብጠህ ወደ ወደድከው ወደብ የመጓዝ ሙሉ ነፃነት አለህ፡፡

ገጣሚው ዊሊያም ሄንሊ እንዳለው የነፍስህ ካፒቴን አንተ ራስህ ነህ፡፡ ማማረርህን አቁመህ የሕይወትህን ሙሉ ኃላፊነት በገዛ እጅህ ስታስቀምጥ የተጠቂነት የባርነት ቀንበር ለዘላለም ይሰበራል፤ እውነተኛው ነፃነትህና የሰው ልጅ ክብርህም በዚያን ጊዜ በአዲስ መንፈስ ፈክቶ ማብራት ይጀምራል፡፡

(አቢብ ዓለሜ)

በኲር የመስከረም 4  ቀን 2019 ዓ.ም  ዕትም