የኢትዮጵያ ቀልጣፋ ቢሮክራሲ አባት

አቶ መኮንን ሀብተወልድ በ20ኛው ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያ ፖለቲካ ውስጥ እጅግ ተደማጭነት ከነበራቸው ግለሰቦች መካከል አንዱ ነበሩ፡፡  የዘመናዊቷን ኢትዮጵያ አስተዳደር እና ኢኮኖሚ በመቅረጽ ረገድም የማይተካ ሚና ተጫውተዋል። በ1887 ዓ.ም በመንዝ ቡልጋ የተወለዱት መኮንን ምንም እንኳን ራሳቸው የከፍተኛ ትምህርት ዕድል ባያገኙም ለታናናሽ ወንድሞቻቸው እነ አክሊሉ እና አካለወርቅ ሀብተወልድ በፈረንሳይ ሀገር እንዲማሩ እና በቤተ መንግሥት ውስጥ የሥልጣን ደረጃቸውን እንዲያጠናክሩ በማገዝ ረገድ ግንባር ቀደም ሚና ተጫውተዋል። ምንም እንኳን እናታቸው ልጆቻቸው በቤተክርስቲያን ትምህርት እንዲገፉ ቢፈልጉም መኮንን ግን ታናናሽ ወንድሞቻቸው አዲስ አበባ መጥተው ዘመናዊ ትምህርት እንዲቀስሙ ከፍተኛ ጥረት በማድረግ ለስኬታቸው መሠረት ጥለዋል፡፡ ይህ ጥረታቸው በወቅቱ የነበረውን የአሪስቶክራት (መኳንንት) የበላይነት በመቀየር፣ የተማሩ “ተራ” ዜጎች ወደ ሥልጣን እንዲመጡ እና የሀገሪቱ ቢሮክራሲ እንዲዘምን መንገድ ከፍቷል ሲሉ ባህሩ ዘውዴ “ፖይነርስ ኦፍ ቼንጅ ኢን ኢትዮጵያ” በተሰኘው መጽሐፋቸው ጠቅሰዋል።

በሥራ መስክ ረገድ መኮንን ሀብተወልድ የሀገሪቱን የኢኮኖሚ መዋቅር በመቅረጽ ይታወቃሉ። በተለይም ከጣሊያን ወረራ በኋላ ባሉት 16 ዓመታት (ከ1933 እስከ 1949 ዓ.ም) በገንዘብ ሚኒስትርነት ሲያገለግሉ፣ የኢትዮጵያን የግብር አሰባሰብ ሥርዓት በማዘመን የጉምሩክ አሰራርን በማጠናከር እና የገንዘብ ፖሊሲውን በማስተካከለ ረገድ ጉልህ አሻራ ጥለዋል። በንጉሡ ዘንድ ያላቸው ቀረቤታ እና ታማኝነት “የቤተ መንግሥቱ ዐይንና ጆሮ” እስከመባል ያደረሳቸው ሲሆን በአስተዳደራዊ ጉዳዮች እና በሹመት ወቅት የሳቸው ምክር እና ውሳኔ ትልቅ ክብደት ነበረው። ይህ ተደማጭነታቸውም በወቅቱ በነበሩ ባላባቶችና መኳንንት ዘንድ ከፍተኛ ቅናት እና ተቃውሞን ፈጥሮባቸው ነበር፤ ምክንያቱም መኮንን የቤተመንግሥቱን መረጃ እና ሹመት በመቆጣጠር ረገድ ከፍተኛ ተጽዕኖ ነበራቸው ሲሉ ጆን ኤች ስፔንሰር “ኢትዮጵያ አት ቤይ” በተሰኘው መጽሐፋቸው ያብራራሉ።

የመኮንን ሀብተወልድ ታሪክ ከሀገር ፍቅር እና ከሥራ ወዳድነት ጋርም የተያያዘ ነው። በ1928 ዓ.ም. የጣሊያን ወረራ ዋዜማ ላይ የጦር ሠራዊቱን  ሲያበረታቱ  እና ለጦርነቱ የሚያስፈልጉ የገንዘብ እና የቁሳቁስ ድጋፎችን ሲያስተባብሩ የነበራቸው ንቁ ተሳትፎ ለታሪክ የሚጠቀስ ነው። በስደት ዘመንም ከንጉሡ ጎን ሳይለዩ ለነፃነት ትግሉ ድጋፋቸውን ሲሰጡ ቆይተዋል። መኮንን በሥራቸው እጅግ ጥብቅ እና ታታሪ እንደነበሩ የሚነገርላቸው ሲሆን የቤተሰባቸው አባላት በሙሉ ለሀገሪቱ አገልግሎት እንዲሰለፉ በማድረግ የ”ሀብተወልዶች” ዝና እንዲገንን ምክንያት ሆነዋል።

አቶ መኮንን ሀብተወልድ በገንዘብ ሚኒስትርነት ሲያገለግሉ የኢትዮጵያን ዘመናዊ የኢኮኖሚ መሠረት የጣሉ በርካታ የፖሊሲ ማሻሻያዎችን ተግባራዊ አድርገዋል። በተለይም በወቅቱ የነበረውን የተበታተነ የፋይናንስ ሥርዓት ወደ አንድ ማዕከላዊ መዋቅር በመቀየር ረገድ የሚከተሉትን ዋና ዋና የኢኮኖሚ እርምጃዎች ወስደዋል፦

መኮንን ሀብተወልድ ከወረራው በኋላ የሀገሪቱ ገንዘብ እንዳይፈርስና የተረጋጋ እንዲሆን ከፍተኛ ሚና ተጫውተዋል። “The Extraordinary Life of Mekonnen Habte-Wold” በሚል የተጻፈው የሕይወት ታሪካቸው  እንደሚያስረዳው የውጭ ምንዛሬ ቁጥጥር ሥርዓት በመዘርጋትና ስልታዊ የውጭ ድጋፎችን በመጠቀም የኢትዮጵያ ብር በ20ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ በአፍሪካ ካሉ የተረጋጉ ገንዘቦች አንዱ እንዲሆን አድርገዋል። በባንክ ሙዚየም የሚገኙት የእጃቸው ጽሁፎች የዘመናዊው የኢትዮጵያ ፋይናንስ መዋቅር በሳቸው ረቂቅ ሃሳቦች ላይ የተመሠረተ መሆኑን ያሳያሉ።

ከዚህ ቀደም የነበረውን እና በየአካባቢው ባሉ ባላባቶች ይወሰን የነበረውን የተለያየ የግብር አሰባሰብ ሥርዓት በማስቀረት በመላ ሀገሪቱ ወጥ የሆነ የታክስ አወሳሰን እና አሰባሰብ መመሪያ እንዲዘረጋ አድርገዋል። ይህ እርምጃ የመንግሥትን ገቢ በከፍተኛ ሁኔታ ከማሳደጉም በላይ የአስተዳደር መዋቅሩ ከፊውዳል ሥርዓት ወጥቶ ወደ ቢሮክራሲያዊ አሠራር እንዲሸጋገር ረድቷል።  ሥራቸውን በወጣትነታቸው በጉምሩክ የጀመሩት መኮንን ሚኒስትር በነበሩበት ወቅት የሀገሪቱን የወጪ እና ገቢ ንግድ የሚቆጣጠር ጠንካራ የጉምሩክ መሥሪያ ቤት እንዲቋቋም አድርገዋል። ይህም ኢትዮጵያ ከዓለም አቀፍ ገበያ ጋር ያላትን ግንኙነት በሕግና በሥርዓት እንድትመራ አስችሏታል።

መኮንን ሀብተወልድ በገንዘብ ሚኒስትርነት በነበሩበት የመጨረሻ ዓመታት ኢትዮጵያ የመጀመሪያውን የአምስት ዓመት የልማት ዕቅድ (1949-1954 ዓ.ም) እንድታዘጋጅ መሠረት ጥለዋል። ይህ ዕቅድ የመሠረተ ልማት ግንባታን፣ የግብርና ማዘመንን እና የሀገር ውስጥ ጥሬ ዕቃዎችን የሚጠቀሙ ኢንዱስትሪዎችን ማስፋፋትን ያለመ ነበር።  አቶ መኮንን ሀብተወልድ የጣሏቸው እነዚህ መሠረቶች ኢትዮጵያ ከጦርነት በኋላ ባሉት ዓመታት ፈጣን የኢኮኖሚ ዕድገት እንድታስመዘግብና የተረጋጋ የፋይናንስ ሥርዓት እንዲኖራት አስችለዋል።

አቶ መኮንን ሀብተወልድ የሞቱት በኢትዮጵያ ታሪክ “የታኅሣሥ ግርግር” ተብሎ በሚታወቀውና በ1953 ዓ.ም. በተካሄደው የመፈንቅለ መንግሥት ሙከራ ወቅት ነው። የክብር ዘበኛ አዛዥ የነበሩት ብርጋዴር ጄነራል መንግሥቱ ንዋይ እና ወንድማቸው ገርማሜ ንዋይ መፈንቅለ መንግሥቱን ሲጀምሩ አቶ መኮንን ሀብተወልድን ጨምሮ ሌሎች ከፍተኛ ባለሥልጣናትን “ንጉሡ ይጠሯችኋል” በሚል ዘዴ ወደ ገነት ልዑል ቤተ መንግሥት (አሁን አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ) አስመጥተው አገቷቸው። መኮንን የንጉሡ እጅግ የቅርብ አማካሪና የመንግሥቱ የጀርባ አጥንት ተደርገው ስለሚታዩ ለአማፂያኑ ዋነኛ ኢላማ ነበሩ።

መፈንቅለ መንግሥቱ በመደበኛው ጦርና በአየር ኃይል ተቃውሞ ስለገጠመው እና አማፂያኑ እየተሸነፉ መሆናቸውን ሲረዱ የታገቱትን ባለሥልጣናት ላለመልቀቅ ወሰኑ። ታኅሣሥ 8 ቀን 1953 ዓ.ም አመሻሽ ላይ አማፂያኑ ከቤተ መንግሥቱ ለቅቀው ከመውጣታቸው ጥቂት ደቂቃዎች በፊት የታገቱትን ባለሥልጣናት ባሉበት አዳራሽ ውስጥ ገደሏቸው።

አቶ መኮንን ሀብተወልድ ከተረሸኑት 15 ከፍተኛ ባለሥልጣናት መካከል አንዱ ነበሩ። በወቅቱ ከነበሩት ታጋቾች መካከል የተረፉት ምስክሮች እንደሚናገሩት መኮንን ከመገደላቸው በፊት ለሀገራቸው እና ለንጉሡ ያላቸውን ታማኝነት ሲገልጹ ነበር። አስከሬናቸውም በክብር አርፏል። ይህ ክስተት የአቶ መኮንንን ብቻ ሳይሆን  ኢትዮጵያ በርካታ የተማሩ እና ልምድ ያላቸውን መሪዎች በአንድ ቀን ያጣችበት ጥቁር የታሪክ ጠባሳ ሆኖ ይነሳል።

የሀብተወልድ ቤተሰቦች በወቅቱ በነበረው የኢትዮጵያ ፖለቲካ ውስጥ “የተማሩት መኳንንት” ተብለው የሚታወቁ እና ከባላባታዊ የሥልጣን ወረራ ይልቅ በዕውቀት እና በታማኝነት ወደ ላይ የወጡ ነበሩ። መኮንን በቤተሰቡ ውስጥ የነበራቸው ተሰሚነት እና ለወንድሞቻቸው ያደረጉት ድጋፍ የሀብተወልድ ስም በኢትዮጵያ ቢሮክራሲ ውስጥ ለዘመናት ጎልቶ እንዲታይ አድርጓል። ሆኖም ይህ ተደማጭነታቸው እና ለንጉሡ የነበራቸው ቅርበት በወቅቱ በነበሩ ባላባቶች ዘንድ ከፍተኛ ቅናት እና ጥላቻን አትርፎላቸዋል።

በስተመጨረሻም የቤተሰቡ ታሪክ በአሳዛኝ ሁኔታ ተደምድሟል። መኮንን ሀብተወልድ በ1953 ዓ.ም በመፈንቅለ መንግሥት ሙከራ ወቅት ሲገደሉ ታናሽ ወንድማቸው አክሊሉ ሀብተወልድ ደግሞ ከ14 ዓመታት በኋላ በ1967 ዓ.ም በደርግ ወታደራዊ መንግሥት ተረሽነዋል። ይህም ለሀገሪቱ ዘመናዊ አስተዳደር ትልቅ አስተዋጽኦ ያበረከተው የሀብተወልድ ቤተሰብ አባላት ለኢትዮጵያ በከፈሉት መሥዋዕትነት በታሪክ እንዲታወሱ አድርጓቸዋል።

ሳምንቱ በታሪክ

“የበረከት ዝናብ” ዕለት

ሚያዝያ 13 ቀን 1958 ዓ.ም. (እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር ኤፕሪል 21 ቀን 1966) ንጉሠ ነገሥት ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ በጃማይካ ያደረጉት ጉብኝት በኢትዮጵያና በካሪቢያን ሀገራት ታሪክ ውስጥ እጅግ አስደናቂው የታሪክ ክስተት ነው።

ንጉሡ በዕለቱ ኪንግስተን ወደሚገኘው የፓሊሳዶስ አውሮፕላን ማረፊያ ሲደርሱ ከ100,000 በላይ የሚሆኑ ጃማይካውያን አውሮፕላን ማረፊያውን አጥለቅልቀውት ነበር።

በተለይም የራስ ተፈሪያን እምነት ተከታዮች ንጉሡን እንደ አምላክ እና እንደ ነፃ አውጪ ስለሚመለከቷቸው አቀባበሉ ከመደበኛ የመንግሥት ጉብኝት ይልቅ መንፈሳዊ ድምቀት ነበረው። ሰዎች ከበሮ እየመቱ “ሆሳዕና” እያሉ እና የኢትዮጵያን ባንዲራ እያውለበለቡ በመገኘታቸው ንጉሡ ከአውሮፕላን ለመውረድ ረጅም ጊዜ እንዲጠብቁ ሆኗል።

በዚያ ዕለት የጣለው ዝናብ ለጃማይካውያን “የበረከት ዝናብ” ተብሎ የተተረጎመ ሲሆን የራስተፋሪ ተከታዮች ዕለቱን ዛሬም ድረስ “ግራውኔሽን ዴይ” (Grounation Day) በማለት በታላቅ በዓልነት ያከብሩታል።

ንጉሡ በቆይታቸው  በጃማይካ ለሚገኙ ጥቁር ሕዝቦች ባደረጉት ንግግር “ራስን በራስ መርዳት” (Self-help) እና “ነፃነትን መጠበቅ” ላይ ትኩረት ሰጥተው ነበር። ይህ ጉብኝት በጃማይካውያን ልብ ውስጥ ለኢትዮጵያ ያላቸውን ፍቅር ያጸና ነው፡፡ ብዙዎቹም በኋላ ላይ ወደ ኢትዮጵያ በመምጣት በሻሸመኔ መሬት ተሰጥቷቸው እንዲሰፍሩ መንገድ ከፍቷል።

ምንጭ፡-ጃማይካ ግሊነር፡፡

(ቢኒያም መስፍን)

በኲር የሚያዚያ  12  ቀን 2018 ዓ.ም  ዕትም