የሾንኬ መንደር

በኢትዮጵያ የተራራ አካባቢዎች መካከል በዝምታ የቆመ፣ ታሪክን በድንጋይ የጻፈ አንድ ድንቅ መንደር አለ። ይህ ስፍራ የሾንኬ መንደር ነው። በሰሜን ወሎ ዞን፣ በደዋ ጨፋ ወረዳ አካባቢ የሚገኘው ይህ ጥንታዊ መንደር በድንጋይ የተገነቡ ቤቶቹ፣ በተጠጋጋ አወቃቀሩና በታሪካዊ ውበቱ የሚያስደንቅ የኢትዮጵያ ቅርስ ነው። የሾንኬ መንደር የተለመደ የገጠር መንደር አይደለም፤ ከ800 ዓመታት በላይ ታሪክ የያዘ፣ የሕዝብ ፈጠራና የማህበራዊ አንድነት ሕያው ማስረጃ ነው።

ዛሬ የሾንኬ መንደርን የሚጎበኝ ሰው በጊዜ ውስጥ ወደ ኋላ የተመለሰ ያህል ስሜት ይሰማዋል። ጠባብ መንገዶች፣ በድንጋይ የተሰሩ ቤቶች፣ በእጅ የተቀረጹ የእንጨት በሮችና መስኮቶች ያለፈውን ዘመን በዓይን ፊት ያቆማሉ። እነዚህ ሕንፃዎች በዘመናዊ ቴክኖሎጂ ያልተገነቡ ቢሆኑም፣ ለብዙ መቶ ዓመታት መቆየታቸው የቀድሞው ማህበረሰብ የሕንፃ ጥበብ እጅግ ከፍ ያለ እንደነበር ያሳያል።

የአመሰራረቱ ታሪክ

በታሪክ ተመራማሪዎችና በአካባቢው አፈ ታሪክ መሰረት የሾንኬ መንደር የተመሰረተው ከ10ኛው እስከ 12ኛው ክፍለ ዘመን ማለትም በ900 እስከ 1100 ዓ.ም. መካከል እንደሆነ ይገመታል። ይህ ማለት መንደሩ ከ800 ዓመታት በላይ ዕድሜ እንዳለው ያሳያል።

በዚያን ዘመን ወሎ አካባቢ በንግድ፣ በግብርናና በአካባቢያዊ እንቅስቃሴዎች የታወቀ ነበር። በአካባቢው የነበሩ ግጭቶችና የዘርፍ ጥቃቶች ሰዎችን ለደህንነት ወደ ተራራማ አካባቢዎች እንዲጠጉ አድርጓቸዋል። የሾንኬ መንደር ከባህር ወለል በላይ ከ2,800 ሜትር በላይ ከፍታ ላይ እንደሚገኝ ይገመታል፣ ይህም ቦታውን ለመከላከያ በጣም ምቹ አድርጎታል።

እንደ አፍ ታሪኩ ገለጻ፣ መንደሩን የመሰረቱት ማህበረሰቦች በተፈጥሮ የተጠበቀ ስፍራ ለማግኘት ሲጓዙ ይህን ተራራማ አካባቢ አግኝተው ነበር። ከፍ ያለው የተራራ አቀማመጥ ጠላትን ከሩቅ ለማየትና ራሳቸውን ለመከላከል ምቹ ስለነበር  በዚያ ቦታ መኖርን መረጡ።

የድንጋይ ሕንፃዎች የሚናገሩት ታሪክ

የሾንኬ መንደር በተለይ በሕንፃ ጥበቡ ይታወቃል። በመንደሩ ውስጥ ከ100 በላይ በድንጋይ የተገነቡ ቤቶች እንዳሉ ይነገራል። አንዳንዶቹ ቤቶች ሁለት ፎቅ ያላቸው ሲሆን፣ ከ5 እስከ 7 ሜትር የሚደርስ ቁመት አላቸው። የታችኛው ክፍል ለእንስሳትና ለእህል ማከማቻ ሲውል፣ ላይኛው ክፍል ለመኖሪያ ይጠቀም ነበር።

ቤቶቹ በጣም ተጠጋግተው የተሰሩ ሲሆን፣ መንደሩ ከሩቅ ሲታይ እንደ አንድ ትልቅ የድንጋይ ምሽግ ይታያል። ይህ አወቃቀር በጥንታዊ ዘመን ለጥቃት መከላከያ ተብሎ እንደተሰራ ያሳያል። በተጨማሪም ቤቶቹ ተደጋግፈው መሰራታቸው የማህበራዊ አንድነትና የጎረቤትነት ግንኙነት ጠንካራ እንደነበር ያሳያል።

በዘመናዊ ጥናቶች መሰረት፣ የሾንኬ መንደር የሕንፃ አወቃቀር ከኢትዮጵያ ጥንታዊ የድንጋይ ሕንፃ ባህሎች አንዱ ተደርጎ ይታያል። ያለ ሲሚንቶ በድንጋይ ብቻ የተገነቡ ቤቶች እስከዛሬ መቆየታቸው የሕንፃ ጥበባቸው ደረጃ እጅግ ከፍ እንደነበር ያረጋግጣል።

የሾንኬን መንደር የገነቡት ማህበረሰቦች

የሾንኬ መንደርን የገነቡት ማህበረሰቦች በዋናነት በግብርናና በእንስሳት እርባታ የሚተዳደሩ የወሎ ጥንታዊ ማህበረሰቦች ነበሩ። እነዚህ ሰዎች ከተፈጥሮ ጋር የተስማማ ሕይወት ይኖሩ ነበር። በቀላል መሳሪያዎች ብቻ ዘመናትን የሚቋቋሙ ሕንፃዎችን መገንባታቸው የፈጠራ አቅማቸው ምን ያህል ከፍ ያለ እንደነበር ያሳያል።

የመንደሩ ሰዎች ጥበብ በሕንፃ ብቻ አልተገደበም። በእንጨት ቅርጻቅርጽ፣ በሽመና፣ በባህላዊ ዘፈኖችና በአፈ ታሪኮች ውስጥም የስነ ጥበብ ብቃታቸው ይታያል። የመንደሩ አወቃቀር ሰዎቹ ሕንፃን እንደ መጠለያ ብቻ ሳይሆን እንደ ማህበራዊ ሕይወት አካል እንደሚያዩት ያሳያል።

ከዓለም ስልጣኔዎች ጋር ያለው ንፅፅር

የሾንኬ መንደር በዘመኑ ከብዙ የዓለም ስልጣኔዎች ጋር የሚነፃፀር የሕንፃ ጥበብ ነበረው። በአውሮፓ የመካከለኛው ዘመን የድንጋይ ምሽጎችና ቤተመንግሥቶች በስፋት እየተገነቡ ነበር። በፈረንሳይና በእንግሊዝ የተገነቡ እነዚህ ምሽጎች ከጠላት ጥቃት ለመከላከል ተብለው እንደተሰሩ ሁሉ የሾንኬ መንደርም በተራራ ላይ በተጠጋጋ ሁኔታ መገንባቱ ተመሳሳይ የመከላከያ አስተሳሰብ እንዳለው ያሳያል።

በአፍሪካ ውስጥ የሾንኬ መንደር ከGreat Zimbabwe ጋር ብዙ ተመሳሳይነት አለው። ይህ ታላቅ የድንጋይ ከተማ እንደ ሾንኬ ሁሉ ያለ ሲሚንቶ በድንጋይ ብቻ የተገነባ ነበር። ይህም አፍሪካውያን ከጥንት ጀምሮ ከፍተኛ የሕንፃ እውቀት እንደነበራቸው ያረጋግጣል።

በእስያ ደግሞ Song dynasty በቴክኖሎጂና በከተማ እቅድ እየተራቀቀ ነበር። ምንም እንኳን የሾንኬ መንደር እንደ እነዚህ ታላላቅ ከተሞች በመጠን ባይወዳደርም፣ ከተፈጥሮ ጋር ተስማምቶ የተገነባው የሕንፃ አወቃቀር በራሱ ልዩ የሆነ የአካባቢ ጥበብ ነበረው።

የቱሪዝም እሴትና የወደፊት ተስፋ

ዛሬ የሾንኬ መንደር ለኢትዮጵያ ቱሪዝም ትልቅ እሴት ያለው ስፍራ ነው። የታሪክ ተመራማሪዎች፣ የሥነ ሕንፃ ባለሙያዎች፣ ፎቶግራፍ አንሺዎችና የባህል ወዳጆች በመንደሩ ውስጥ ብዙ የሚያስደንቃቸውን ነገሮች ማግኘት ይችላሉ።

ነገር ግን ይህ ታሪካዊ ቅርስ በቂ ጥበቃ ካላገኘ በጊዜ ሂደት ሊጠፋ ይችላል። ስለዚህ መንግሥት፣ የባህል ተቋማትና የአካባቢው ማህበረሰብ በጋራ በመስራት ይህን ታሪካዊ ቅርስ ለሚቀጥሉት ትውልዶች ማስተላለፍ ይገባቸዋል።

በእርግጥ፣ የሾንኬ መንደር የድንጋይ ቤቶች ስብስብ ብቻ አይደለም፤ የኢትዮጵያ ታሪክ፣ የሕዝብ ፈጠራ፣ የማህበራዊ አንድነትና የባህል ጥበብ ሕያው ማስታወሻ ነው። ከ800 ዓመታት በላይ በድንጋይ ውስጥ ተቀምጦ የቆየው ይህ መንደር የቀድሞ ኢትዮጵያውያን ብልህነትና የመኖር ጥበብ እስከዛሬ ድረስ እንደማይጠፋ የሚያሳይ ታላቅ ቅርስ ሆኖ ቆሟል።

ዋቢ ምንጮች

UNESCO — በኢትዮጵያ የሚገኙ የባህል ቅርሶችና የጥንታዊ ሥነ ሕንፃ ጥናቶች።

Authority for Research and Conservation of Cultural Heritage — የኢትዮጵያ ቅርስ ጥበቃና ምርምር ሰነዶች።

Addis Ababa University የታሪክና የአርኪዮሎጂ ጥናቶች፣ በተለይ ስለ ወሎ ጥንታዊ ማህበረሰቦችና የድንጋይ ሕንፃ ባህል።

Ancient African Civilizations — ስለ አፍሪካ የድንጋይ ስልጣኔዎችና ከGreat Zimbabwe ጋር የሚደረጉ ንፅፅሮች።

Great Zimbabwe ላይ የተሰሩ የአርኪዮሎጂ ጥናቶችና የአፍሪካ ሥነ ሕንፃ ምርምሮች።

A History of Ethiopia — ስለ ኢትዮጵያ የመካከለኛው ዘመን ታሪክና የማህበረሰብ አወቃቀር።

The Ethiopians — ስለ ኢትዮጵያ ባህል፣ ንግድና የጥንታዊ ሕንፃ ባህል መረጃዎች።

የአካባቢው አፍ ታሪኮችና ከሾንኬ መንደር አረጋውያን የተሰበሰቡ ማስታወሻዎች።

አጭር እውነታ

አጫጭር እውነታዎች፦

• ሾንኬ መንደር በከፍተኛ ባህላዊ እና ስነ-ሕንፃ እሴት ይታወቃል።
• ቤቶቹ በተፈጥሯዊ ቁሳቁሶች ተገንብተው ከአካባቢው ተራራማ አካባቢ ጋር ተስማምተው ይታያሉ።
• መንደሩ የኢትዮጵያ ባህላዊ የገጠር አኗኗርን የሚያሳይ ጠቃሚ ቅርስ ተብሎ ይቆጠራል።
• አካባቢው በእርሻ፣ በእንስሳት እርባታ እና በማህበራዊ ትስስር የተመሰረተ የገጠር ሕይወት አለው።
• ለቱሪዝም፣ ለባህል ጥናት እና ለፎቶግራፊ ፍላጎት ያላቸው ሰዎች የሚጎበኙት ቦታ ነው።

(መሰረት ቸኮል)

በኲር የግንቦት 10  ቀን 2018 ዓ.ም ዕትም