የቁጥጥር ቅዠት

የሰው ልጅ ታሪክ በትግል፣ በፈጠራና በስልጣኔ የተሞላ ቢሆንም እስካሁን ድረስ ከአንድ ትልቅና ስር ከሰደደ የስነ-ልቦና ወጥመድ መውጣት አልቻለም፤ እርሱም “ሁሉንም ነገር የመቆጣጠር ፍላጎት” ወይም የስነ-ልቦና ባለሙያዎች እንደሚጠሩት የቁጥጥር ቅዠት  ነው።

ዛሬ ላይ ቆመን ስንመለከት ብዙዎቻችን ልንቀይራቸው በማንችላቸው ዓለም አቀፋዊና ውጫዊ ክስተቶች ስንጨነቅ፣ ስንበሳጭና አእምሯዊ ሰላማችንን ስናጣ እንታያለን። ፖለቲካው፣ ጦርነቱ፣ የአየር ንብረት ለውጡ፣ የሌሎች ሰዎች አስተያየት እና ንግግር… እነዚህ ሁሉ ከግል አቅማችንና ቁጥጥራችን ውጭ የሆኑ ትላልቅ ማዕበሎች ናቸው።

ነገር ግን በእነዚህ ጉዳዮች ላይ አቅማችንንና ውድ ጊዜያችንን ስናባክን እንስተዋላለን። ይህ ጽሑፍ በታሪክ ታላላቅ ፈላስፎች፣ ስነ-ልቦናውያንና ተመራማሪዎች እይታ ላይ በመመስረት የቁጥጥር ቅዠትን ምንነት፣ ጉዳቱን እና ከእሱ መውጫ መንገዶችን ይተነትናል።

የሮማውያን ንጉሠ ነገሥትና ፈላስፋው ማርከስ ኦሬሊየስ ሜዲቴሽንስ በተሰኘው ታዋቂ መጽሐፉ  “በአእምሮህ ላይ ቁጥጥር አለህ እንጂ ከውጭ ባሉ ክስተቶች ላይ አይደለም። ይህንን እውነት ከተረዳህ ጥንካሬን ታገኛለህ” ሲል ጽፏል።

ሌላኛው ታላቅ ፈላስፋ ሴኔካ ደግሞ “ከእውነታው ይልቅ በምናባችን በብዛት እንሰቃያለን” በማለት ልንቆጣጠረው በማንችለው ነገር ላይ መጨነቅ የራስን ስቃይ በራስ መጋበዝ መሆኑን ያስረዳል።

በእኛ ቁጥጥር ስር ያሉ ጉዳዮች (ሀሳባችን፣ ምላሻችን፣ ምርጫችን) እና በእኛ ቁጥጥር ስር ያልሆኑ ጉዳዮች (የሌሎች ሰዎች ድርጊት፣ የአየር ንብረት፣ ሞት) በማለት መለየት የአእምሮ ሰላም መሠረት መሆኑን እነዚህ ፈላስፎች አጽንኦት ሰጥተውበታል። ታዋቂው የስነ-ልቦና ባለሙያ ካርል ዩንግ የሰው ልጅ ውጫዊውን ዓለም ለመቆጣጠር የሚያደርገው ከልክ ያለፈ ጥረት ውስጣዊውን ማንነቱን ካለመረዳትና ካለመቆጣጠር እንደሚመነጭ ይገልጻል።

ዩንግ እንዲህ ይላል፤ “ያልተገነዘብኸው ውስጣዊ ስሜትህ (ድብቁ ኅሊናህ) ህይወትህን ይመራዋል፤ አንተ ግን እጣ ፈንታ ብለህ ትጠራዋለህ።” ዩንግ በማያያዝም ሰዎች የራሳቸውን ውስጣዊ ፍርሃት፣ ጥላቻና ድክመት ከመጋፈጥና ከመቆጣጠር ይልቅ ውጫዊውን ዓለም፣ ፖለቲካውንና ሌሎችን ለመቆጣጠር እንደሚጥሩና ይህ ደግሞ ውስጣዊ ግጭትን ወደ ውጪ የመርጨት (ፕሮጀክሽን) የተሳሳተ ሂደት እንደኾነ  አብራርቷል።

ፍሬድሪክ ኒቼ “አሞር ፋቲ” (የዕጣ ፈንታ ፍቅር) የተሰኘውን ጽንሰ-ሀሳብ ያራምዳል። ኒቼ እንደሚለው በህይወት ውስጥ የሚገጥሙንን መልካምም ሆኑ አስከፊ ነገሮች፣ ማዕበሎችንና ትርምሶችን ልንቆጣጠራቸው አንችልም። ስለሆነም ህይወትን ሙሉ በሙሉ መቀበልና በችግሮች ውስጥ ጥንካሬን ማግኘት ያስፈልጋል። ነገሮችን ለመቆጣጠር መሞከር የፍርሃትና የደካማነት ምልክት ሲሆን ህልውናን ባለበት ሁኔታ ተቀብሎ በውስጡ መገስገስ ግን የጠንካራ ሰብዕና መገለጫ ነው ይላል።

ሮበርት ግሪን 48  የስልጣን ሕጎች በተሰኘው መጽሐፉ የቁጥጥርን ገደብ ይዳስሳል። ግሪን እንደሚለው ሰዎችንና ሁኔታዎችን ሙሉ በሙሉ ለመቆጣጠር መሞከር ትልቅ ስህተትና የውድቀት መጀመሪያ ነው። እናም “ቅፅ አልባ መሆን”  መቻል እጅግ የተሻለ ጥበብ ነው” ብሏል።

የሁኔታዎችን ተለዋዋጭነት አምኖ መቀበልና እንደ ውኃ መለዋወጥ እንጂ ነገሮችን በግድ እኔ በምፈልገው መንገድ ይሁን ብሎ መግፋት ራስን መሰባበር ነው።

እ.ኤ.አ በ1975 በሃርቫርድ ዩኒቨርሲቲ የስነ-ልቦና ባለሙያ በሆነችው ኤለን ላንገር የተደረገ ጥናት እንደሚያሳየው ሰዎች ምንም አይነት ተጽዕኖ በሌላቸው የዕድል ጨዋታዎች (ለምሳሌ ሎተሪ ወይም ዳይስ መወርወር) ላይ እንኳ የራሳቸው ክህሎትና ቁጥጥር እንዳላቸው አድርገው በስህተት ያስባሉ።

ዘመናዊ የነርቭ ሳይንስና የስነ-ልቦና ጥናቶች እንደሚያሳዩት የማይቆጣጠሩትን ነገር ለመቆጣጠር መሞከር በአንጎላችን ውስጥ ያለውን የጭንቀት ማዕከል (አሜግዳላ) በከፍተኛ ሁኔታ ያነቃቃል። ይህም ለከፍተኛ የጭንቀት ሆርሞን (ኮርቲሶል) መመረት፣ ለአእምሮ ህመም (ድባቴ  እና ጭንቀት) እና ለአካላዊ ድካም  ይዳርጋል።

የሰው ልጅ የማይቆጣጠረው ምንድን ነው?

የሌሎች ሰዎች ሀሳብ፣ ንግግርና ድርጊት በእኛ ቁጥጥር ስር አይደሉም። ሰዎች የምንፈልገውን እንዲያስቡ፣ እንዲናገሩ ወይም እንዲያደርጉ ማስገደድ አንችልም።

ያለፈው ታሪክ እና የወደፊቱ ጊዜ ከቁጥጥራችን ውጪ ነው። ያለፈው አልፏል፤ የወደፊቱ ደግሞ ገና ያልተጻፈና በብዙ ተለዋዋጭ ነገሮች የተሞላ ነው።

የተፈጥሮ ክስተቶችንና የአየር ንብረትን መቆጣጠር አንችልም። ማዕበልን፣ ዝናብን፣ ወይም የመሬት መንቀጥቀጥን ማቆም አንችልም። ፖለቲካ እና ዓለም አቀፍ ግጭቶች የእኛ ሥራዎች አይደሉም። የሃገራት መሪዎች የሚወስኑትን ውሳኔና ጦርነቶችን በግል አቅማችን መግታት አንችልም።

የነገሮችን ውጤት መቆጣጠርም አንችልም። ለስራችን የምናደርገውን ጥረት ብንቆጣጠርም የመጨረሻውን ውጤት ግን ሙሉ በሙሉ መቆጣጠር አንችልም።

የቁጥጥር ቅዠት ጉዳት  ምንድን ነው?

ልንለውጠው በማንችለው ነገር ላይ ስናተኩር የቁጣ፣ የፍርሃትና የብስጭት ሰለባ እንሆናለን። ይህም አእምሯዊ ስቃይና ጭንቀት ያመጣብናል። እውነተኛ ለውጥ ልናመጣባቸው በሚችሉ ጥቃቅን የህይወታችን ክፍሎች ላይ ማተኮር ሲገባን አቅማችንን በማይመለከተን ትልቅ ማዕበል ላይ እንበትነዋለን። በዚህም የኀይልና የጊዜ መባከን ያጋጥመናል። የትዳር አጋራችንን፣ ልጆቻችንን፣ ወይም ጓደኞቻችንን ለመቆጣ ጠርና በራሳችን አተያይ ለመቅረጽ ስንሞከር ግንኙነታችን ይሻክራል። እያደገ ሄዶም የግንኙነቶች መበላሸት ይመጣል።

የቁጥጥር ቅዠትን ማቆም ጥቅሙ  ምንድን ነው?

የማይቆጣጠሩትን ነገር የመቀበልና የመተው ትልቁ ጥቅም የአእምሮ ሰላም ማግኘት ነው። ጉልበታችንን ልንለውጠው በምንችለው ነገር ላይ (በራሳችን ስራ፣ ጤና እና አመለካከት) ላይ ስናደርግ አስደናቂ ውጤት እናስመዘግባለን። በውጤቱም ትኩረትና ምርታማነትን እናሳድጋለን። ዓለም ተለዋዋጭና እርግጠኛ ያልሆነች መሆኗን ስንቀበል፣ አስገራሚ ክስተቶች ሲገጥሙን አንደነግጥም፤ ይልቁንም የመላመድ አቅማችን ይጨምራል። ይህ ጽናትን ይሰጠናል።

ከዚህ ቅዠት እንዴት መውጣት ይቻላል? (የተግባር እርምጃዎች)

የቁጥጥር ቅዠትን ሰብረን ለመውጣትና የአእምሮ ሰላም ለማግኘት የሚከተሉትን ተግባራዊ ልምምዶች ማድረግ እንችላለን፤

የቁጥጥር ክፍፍልን መለማመድ

ማንኛውም አስጨናቂ ነገር ሲገጥመን ለራሳችን ይህንን ጥያቄ እናንሳ፤ “ይህ ጉዳይ በእኔ ቁጥጥር ስር ነው ወይስ አይደለም?” መልሱ ‘አይደለም’ ከሆነ፣ ጉዳዩን በትህትና ተቀብለን ትኩረታችንን ወደምንቆጣጠረው ነገር መመለስ።

ንቁ የአእምሮ ዝግጁነት

ትኩረትን በአሁኑ ቅፅበት ላይ ማድረግ ተገቢ ነው። ያለፈውን ጸጸት እና የወደፊቱን ስጋት ትቶ አሁን ሊደረግ በሚችለው በጎ ተግባር ላይ ማተኮር።

እርግጠኛ አለመሆንን መለማመድ

ዓለም ሁልጊዜም ሙሉ በሙሉ የማትገመት መሆኗን ማመን። ሁሉንም ነገር አስቀድሞ ለማወቅና ለመቆጣጠር ከመሞከር ይልቅ በጉዞው ውስጥ ለሚመጣው ማንኛውም ነገር ምላሽ ለመስጠት ራስን ማዘጋጀት።

-ኃይልን ወደ ራስ መመለስ

የሌሎችን ሰዎች ንግግር ለመቆጣጠር ከመታገል ይልቅ ለዚያ ንግግር የምንሰጠውን ምላሽ መቆጣጠር። የፖለቲካውን ውሳኔ ለመቀየር ከመጨነቅ ይልቅ በራሳችን ህይወትና አካባቢ ላይ በጎ ተጽዕኖ መፍጠር።

የሰው ልጅ ትልቁ ነፃነት የሚጀምረው የማይቆጣጠረውን ነገር ለመተው ድፍረት ሲኖረውና የሚቆጣጠረውን ነገር ለማሻሻል ጥበብ ሲኖረው ነው። በማይጨበጠውና ሁልጊዜ በሚለዋወጠው የዓለም ማዕበል ውስጥ ራሳችንን ከማስጠመድ ይልቅ የራሳችንን የአስተሳሰብ መሪ በትክክል መያዝ የአእምሮ ሰላም ብቻ ሳይሆን የእውነተኛ ጥንካሬም ምንጭ ነው።

(አቢብ ዓለሜ)

በኲር የሐምሌ 13 ቀን 2018 ዓ.ም  ዕትም