“ሳንኮፋ!”

ዓይኑን ጨፍኖ ወደ ገደል ጫፍ በከፍተኛ ፍጥነት የሚሮጥን ሰው ታውቃላችሁ? የዛሬው ትውልድ በትክክል እርሱን ይመስላል!

“ወደ ፊት ብቻ ተመልከት!” በሚል የዘመናዊነት ቅዠት ተነድተን፣ የትናንት ማንነታችንን እንደ ነውር ቆጥረን እየሸሸን ነው።

ነገር ግን ሥሩን የተቆረጠ ዛፍ በቅጠሎቹ ብዛት ተኩራርቶ መቆም እንደማይችል ሁሉ፤ ታሪኩን የናቀ ሕዝብም የባህል ማዕበል ሲመታው መፈረካከሱ አይቀሬ ነው።

ለመሆኑ ወደ ኋላ መዞር የውድቀት ምልክት ነው ወይስ የመትረፍ ብልሃት?

ከአፍሪካ ጥበብ የሚፈልቀው “ሳንኮፋ” የሚነግረን አንድ አስደንጋጭ እውነት አለ፦ ቀስተኛ ዒላማውን በኃይል ለመምታት ቀስቱን ወደ ኋላ እንደሚስበው ሁሉ የነገን ተስፋ ለማዳንም የትናንቱን አመድ መበርበር ግድ ይላል! የረሳኸውን ማንነት ዞረህ ብትወስደው ወንጀል አይደለም፤ የመዳኛህ ብቸኛ መንገድ እንጂ!

ሰውነት ያለ ትውስታ እንደ ጥላ ነው፤ ይሄዳል እንጂ ሕያው አይደለም።

ዓይኖችህን ጨፍነህ በከፍተኛ ፍጥነት ወደ ፊት የምትሮጥበትን አደገኛ መንገድ አስበው፤ ከፊትህ ገደል እንዳለ እያወቅህ፣ ወደ ኋላ ዞረህ መንገዱን ማየት እንደ ነውር በሚቆጠርበት የታወረ ስልጣኔ ውስጥ ተዘፍቀናል።

ይሁን እንጂ ከምዕራብ አፍሪካ ምድር (ጋና) የሚመጣ አንድ ጥንታዊ ጥሪ እንዲህ ሲል ይሞግተናል።

“የረሳኸውን ቅርስ ከጣልክበት ቦታ ሄደህ ብትወስደው ወንጀል አይደለም!” ይህ ባዶ ጩኸት ሳይሆን በአካን ጥንታዊ ጥበብ ውስጥ የተቀረጸው የሳንኮፋ  መንፈሳዊ አብዮት ነው።

በአካን ሥነ-ምልክት (አዲንካራ) ጥበብ ውስጥ ሳንኮፋ በአስደናቂ ምስል ይገለጣል። ሳንኮፋ  እግሮቿ ወደ ፊት እየተራመዱ አንገቷ ግን ሙሉ በሙሉ ወደ ኋላ የዞረ በአፏም ውስጥ የከበረ እንቁላል የያዘች ምስጢራዊ ወፍ ናት።

እግሮቿ ዛሬንና ወደፊት የሚደረገውን ጉዞ ያመለክታሉ። ወደ ኋላ የተመለከተው አንገቷ ያለፈውን ታሪክ፣ የታሪክ ስህተትንና የአባቶችን ፈለግ መመርመርን ያሳያል።

በአፏ የያዘችው እንቁላል ደግሞ የነገ ተስፋን፣ የማንነትን ቅንጣት እና እጅግ ስስ የሆነውን የዕውቀት ብስለት ይወክላል።

ወፏ ወደ ኋላ ስትመለከት እንቁላሉን አትጥለውም፤ ይልቁንም ትጠብቀዋለች። መልእክቱ ጽኑ ነው፤ ያለ ትናንት መሠረት ነገን የምትገነባበት ምንም ዓይነት ምናባዊ ጡብ የለም።

የታሪክ መዛግብት እንደሚያስረዱት የሳንኮፋ ምስል በጥንታዊው የአሻንቲ ንጉሠ-ነገሥት  ቤተ-መንግሥት ውስጥ ልዩ ሥፍራ ነበረው።

በንጉሡ አፈ-ጉባኤዎች የወርቅ በትር ጫፍ ላይ ይህች ወፍ ተቀርጻ ትቀመጣለች። የንግሥናው አዋጅና ፍርድ ሁሉ ያለፈውን ዘመን ሥነ-ምግባርና ፍትሕ መሠረት ያደረገ መሆን እንዳለበት ለገዢዎች የማያቋርጥ ማስታወሻ ነበረች።

የታሪክ ተመራማሪው ጆሴፍ አዶ ፔብራህ (የአዲንካራ ፍልስፍና ምልክቶች” በተሰኘው ምርምራቸው ሳንኮፋ ሥልጣንና አመራር ከትናንት ጥበብ ተነጥለው ሲጓዙ አምባገነንነትና ውድቀት እንደሚከተል የሚያስጠነቅቅ የጥንታዊ ዲሞክራሲ ዋስትና እንደነበረች ያረጋግጣሉ።

ይኼ ጥልቅ ፍልስፍና የተወለደው በቦኖ እና በአሻንቲ ጥንታዊ መንግሥታት ውስጥ ነው። ፈላስፋው ክዋሜ ጂዬኬ “የአፍሪካ ፍልስፍናዊ ሀሳቦች” በተሰኘው  መጽሐፉ ላይ እንደሚያትተው በአካን የሕይወት ፍልስፍና ውስጥ “ጊዜ” የሚለካው በቁጥር ሳይሆን በሞራል ዕድገትና በትውልድ ተከታታይነት ነው።

ያለፈው ጊዜ የሞተ ሬሳ ሳይሆን ዛሬን የሚያጠጣና ነገን የሚለመልም ሕያው ምንጭ ነው። በተመሳሳይ የታሪክ ምሁሩ ሼክ አንታ ዲዮፕ “የአፍሪካ ስልጣኔዎች መሠረት”  በተሰኘው ምርምራቸው አፍሪካዊነት የገዛ ሥሩን ሲነቀል ማንነቱን እንደሚያጣና እንደ ሳንኮፋ ወፍ ወደ ታሪኩ ካልተመለሰ የሌሎች ጥገኛ እንደሚሆን አበክረው አስጠንቅቀዋል።

ዘመናዊው የሥነ-ልቦና እና የነርቭ ሳይንስ  ምርምር እንኳን ይህንን ጥንታዊ ፍልስፍና ያረጋግጣል።

የሃርቫርድ እና የኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ የሥነ-አእምሮ ጥናቶች እንደሚያስረዱት የሰው ልጅ አንጎል የወደፊቱን ጊዜ ለመተንበይ የሚጠቀመው ያለፈ ትውስታን የማከማቻ ክፍሉን (ኢፒሶዲክ ሚሞሪ) ነው።

ማስታወስ ያቃተው አእምሮ ነገን ማለም አይችልም። የትናንቱን ካሴት ያጠፋ ማኅበረሰብ የነገውን የሕይወት ዜማ ማቀናበር አይቻለውም።

ታዋቂው አሳቢ ፍራንዝ ፋኖን ቅኝ አገዛዝ ሰዎችን በባርነት ለመግዛት መጀመሪያ ታሪካቸውንና ትውስታቸውን እንደሚሰርዝ ገልጿል። ሳንኮፋ ይህንን የታሪክ መደለዝ የሚመክት የታላቅ ተቃውሞና የነጻነት ጋሻ ነው።

በአካን ማኅበረሰብ ውስጥ አፈ-ታሪክና የቃል መዛግብት ተራ ተረቶች አይደሉም፤ ይልቁንም ትውልድን ከትውልድ ጋር የሚያስተሳስሩ የማይፈርሱ የሕግ ድልድዮች ናቸው።

የቦኖ ማንሶ ጥንታዊ የአርኪዎሎጂ ቁፋሮዎችና የታሪክ ድርሳናት እንደሚያሳዩት ጥንታውያን አፍሪካውያን ከተሞቻቸውን ሲቆረቁሩና የፍትሕ ሥርዓታቸውን ሲዘረጉ የሳንኮፋን መርህ በመጠቀም ከአያቶቻቸው የወሰዱትን ሥነ-ምህዳራዊና ማኅበራዊ ሚዛን ያከብሩ ነበር።

ዛሬ በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚነሳው የአየር ንብረት ቀውስና የሞራል ዝቅጠት መፍትሔው ጥንታውያን ማኅበረሰቦች ለተፈጥሮና ለሕይወት ከነበራቸው አክብሮት ጋር እንደገና መገናኘት መሆኑን ይህ ፍልስፍና በግልጽ ያሳያል።

ዛሬ ዓለማችን በከፍተኛ የቴክኖሎጂ ሽሚያና የውሸት ስልጣኔ ቅዠት ውስጥ ሆና ሥሯን ረስታለች። “ዘመናዊነት” ማለት ባህልን መናቅ፣ ትውፊትን መቅበር እና ጥንታዊ ዕውቀቶችን ማቃለል ተደርጎ በተሳሳተ መንገድ ተተርጉሟል።

የአፍሪካ እውነተኛ ነጻነት የሚጀምረው በአእምሮ ዲኮሎናይዜሽን ሲሆን ይኼ ደግሞ የሳንኮፋን መርህ ተግባራዊ በማድረግ ብቻ የሚሳካ ነው።

የጠፋውን ክብር፣ የተዘረፈውን የሥነ-ምግባር ሀብት እና የተጣለውን የጋራ አንድነት መልሶ ማምጣት ብልህነት እንጂ አሳፋሪ ውድቀት አይደለም።

ወደ ኋላ መመልከት ማለት ወደ ኋላ መጓዝ አይደለም። ቀስተኛ ዒላማውን በኃይል ለመምታት ቀስቱን ወደ ኋላ እንደሚስበው ሁሉ ወደ ፊት በብርታት ለመምዘግዘግም ያለፈውን ታሪክ ጥልቀት መመርመር ግድ ይላል።

ሥሩን የቆረጠ ዛፍ በቅጠሎቹ ብዛት ሊኮራ አይችልም፤ ነፋስ ሲመጣ መውደቁ አይቀሬ ነው። በተመሳሳይ መልኩ፣ የገዛ ታሪኩን የናቀ ሕዝብ የቱንም ያህል በዘመናዊ የኮንክሪት ሕንጻዎችና ቴክኖሎጂዎች ቢከበብም የባህል ማዕበል ሲነሳ መፈረካከሱ በፍጹም አይቀርም።

ሳንኮፋ የሚያስተምረን ይህንኑ የማይታጠፍ እውነት ነው። ስህተቶቻችንን እንድንመረምር፣ ከአያቶቻችን ጥበብ እንድንማርና የወደቀውን ማንነታችንን ከአፈር አንስተን እንድናጥበው ነው።

በመጨረሻም የሰው ልጅ ሕልውና የሚለካው በሚሮጥበት ፍጥነት ሳይሆን በሚሄድበት አቅጣጫ ትክክለኛነት ነው።

ታሪክህን ሳታውቅ ወደ ፊት ከሮጥክ መድረሻህን የምትወስነው አንተ ሳትሆን የቀደሙህ አሳሳቾች ናቸው። ሳንኮፋ ጥንታዊ ምሳሌ ብቻ ሳይሆን ለተሰበረ ትውልድ የቀረበ የመንፈስ ማዳኛ ጥሪ ነው።

ወደ ኋላ መዞር ድክመት ሳይሆን የመትረፍ ብልሃት ነው። ዛሬውኑ ቆም በል፤ የረሳኸውን የጥበብ እንቁላል ለማንሳት ወደ ሥርህ ተመለስ፤ ምክንያቱም የነገው ውበት የተሸሸገው በትናንቱ አመድ ውስጥ ባለው ያልጠፋ ፍም ውስጥ ነውና!

“…ብራናው ይነበብ ተዘርግቶ ባትሮንሱ ላይ፣

የነፋሲለደስ የነ ተዋናይ፤

የት ጋር እንደሆነ ይታይ የእኛ ጥበብ መሰረቱ፣

የኋላው ከሌለ የለም የፊቱ፤

(ቴዲ አፍሮ)

ማረፊያ

(አቢብ ዓለሜ)

በኲር የጥቅምት 2  ቀን 2019 ዓ.ም ዕትም