የኢትዮጵያ ታሪክ ስፍር ቁጥር የሌላቸው የአርበኝነት እና የጀግንነት ታሪኮች ባለቤት ቢሆንም እንደ ደጃዝማች በላይ ዘለቀ (አባ ኮስትር) የሚያስቆጭ፣ እልህ እና ትዝብትን የሚጭር ታሪክ ያለው ጀግና ማግኘት ግን ከባድ ነው። ፋሺስት ጣሊያን ሀገራችንን በወረረችበት ወቅት በተለይም በጎጃም ምድር ላይ የፈጠረው ተአምራዊ የጦር ስልት እና በመጨረሻም የደረሰበት አሳዛኝ ፍጻሜ እስካሁንም ድረስ በብዙዎች ዘንድ በስፋት ይነገራል።
የደጃዝማች በላይ ዘለቀ ያልተሰሙና አስገራሚ ታሪኮች፦
የፅኑ እልህ መነሻ እና የወጣትነት ስደት
በላይ ዘለቀ ወደ ዱር ገብቶ ለሀገሩ ከመዋጋቱ በፊት የነበረው ህይወት በከባድ የግል ፈተናዎች የተሞላ ነበር። አባቱ ባሻ ዘለቀ ላቀው በወንጀል ተከሰው በቁጥጥር ስር በዋሉበት ወቅት በላይ አባቱን ለማስመለጥ ባደረገው ጥረት አንድ የመንግስት ዘበኛ ይገድላል። ይህ ክስተት እድሜው ገና ወጣት የነበረውን በላይን ወደ ዱር እንዲሰደድ (ሽፍታ እንዲሆን) አስገደደው። ጣሊያን ሀገራችንን ከመውረሯ በፊት ባሉት ጥቂት ዓመታት በጫካ ውስጥ የኖረው ህይወት በኋላ ላይ ለሚያደርገው የጎሪላ ውጊያ (የደፈጣ ውጊያ) ስልት ትልቅ መሰረት ጥሎለታል።
ጣሊያኖችን ያስጨነቀው “ባዮኔት” እና የምሽግ ውጊያ ስልቱ
በላይ ዘለቀ በጦር አቀናባሪነቱ እና ስልታዊ ብልሃቱ እጅግ የሚደነቅ ነበር። በተለይም በሶማ ገደል፣ በብቸና እና በጮቄ ተራሮች ላይ ያደረጋቸው ውጊያዎች በጣሊያን የጦር መዛግብት ላይ ሳይቀር የተመዘገቡ ናቸው። በላይ ጣሊያኖች በዘመናዊ መሳሪያ እና በአውሮፕላን ድብደባ እንደሚበልጡት ስለሚያውቅ የጦር ሰራዊቱን ወደ ጣሊያን ምሽግ በጣም በማስጠጋት ለአውሮፕላን ድብደባ ምቹ እንዳይሆኑ ያደርግ ነበር። የጣሊያን አውሮፕላኖች የራሳቸውን ሰራዊት እንዳይመቱ በመፍራት ቦምብ መጣል ያቆሙ ነበር። ይህ የስልት ብልሃት አርበኞቹ በቅርብ ርቀት ሆነው በካራ እና በባዮኔት (የጠመንጃ ጫፍ ቢላዋ) በመጠቀም የጣሊያንን ሰራዊት እንዲደመስሱ አስችሏቸዋል ሲሉ ብርሃኑ አስረስ “በላይ ዘለቀ (አባ ኮስትር)” በሚለው መጽሐፋቸው ገልጸዋል።
የጣሊያንን ማባበያ እና የከረጢት ወርቅ የናቀበት የቁረጥ ቀን
ጣሊያኖች በላይ ዘለቀን በጦር ሜዳ ማሸነፍ ሲያቅታቸው ከፍተኛ የገንዘብ እና የስልጣን ማባበያ አቅርበውለት ነበር። በወቅቱ በነበሩ የሀገር ክህደት መልዕክተኞች አማካኝነት “የጎጃም ንጉሥ” እንደሚያደርጉት እና በርካታ የካዝና ወርቅ እንደሚሰጡት ቃል ገብተውለት ነበር። ይሁን እንጂ አባ ኮስትር “እኔ የምዋጋው ለኢትዮጵያ እንጂ ለጎጃም አይደለም፤ የሀገሬን ነጻነት በወርቅ አልለውጥም” በማለት ማባበያውን በኩራት ውድቅ አድርጎታል። ይህ አቋሙ ከአካባብያዊ ስሜት የጸዳ እውነተኛ ብሄራዊ ጀግና መሆኑን ያሳያል።
“አባ ኮስትር” – የፈረስ ስም እና የቁም ነገር ምንጭ
በላይ ዘለቀ “አባ ኮስትር” የሚለውን የፈረስ ስም ያገኘው ዝም ብሎ ሳይሆን በውጊያ ሜዳ ላይ ከሚያሳየው ፍጹም ቁምነገረኝነት እና ቁጣ የመነጨ ነው። በላይ በጦርነት ወቅት ፊቱ ፈጽሞ አይፈታም ነበር። ጥይት እንደ በረዶ በሚዘንብበት የጦር አውድማ ላይ ቆሞ ሰራዊቱን ሲያዝዝ ፊቱ ላይ የሚነበበው ቁርጠኝነት እና ኮስታራነት አብረውት የነበሩትን አርበኞች የልብ ልብ ይሰጣል፤ ጠላትን ደግሞ ያስደነግጥ ነበር። በዚህም ምክንያት “ኮስተር ያለው ፊት” በማለት የጦር ስሙን አባ ኮስትር አደረጉት።
ከድል በኋላ የተሰናዳው የሴራ ወጥመድ
የጣሊያን ወረራ አብቅቶ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ወደ መንበረ ስልጣናቸው ሲመለሱ በጫካ ሆነው ሀገራቸውን ካዳኑት አርበኞች ይልቅ በስደት አውሮፓ የነበሩት መኳንንት ባለስልጣን መሆን ጀመሩ። በላይ ዘለቀ የደጃዝማችነት ማዕረግ እና የቢቸና አስተዳዳሪነት ቢሰጠውም እሱ የዋለውን ውድ የህይወት መስዋዕትነት የሚመጥን አልነበረም። ከዚህም በላይ በቤተመንግስት አካባቢ የነበሩ የቅናት መረቦች በላይን “መንግሥትን ሊገለብጥ ነው” የሚል የሃሰት ክስ ማዘጋጀት ጀመሩ። ይህ ያልተሰማ የሴራ ድርሳን በመጨረሻ እሱን ወደ ማመጽ ገፋፋው ይላሉ ተስፋዬ መኮንን “የጎጃም አርበኞች ታሪክ” በተሰኘው መጽሐፋቸው።
የታሰረበት ገመድ መበጠስ እና የሞት ፍርዱ አስገራሚ ክስተት
በላይ ዘለቀ በቁጥጥር ስር ውሎ አዲስ አበባ በስቅላት እንዲቀጣ በተወሰነበት ወቅት (ጥር 1937 ዓ.ም) የተከሰተው ሁኔታ እጅግ አስገራሚ እና ልብ የሚሰብር ነበር። አባ ኮስትር ለመሰቀል መድረክ ላይ በወጣበት ወቅት የተገመደው ወፍራም ገመድ በአንገቱ ላይ ሲያርፍ ክብደቱን መቋቋም አቅቶት ተበጠሰ። በወቅቱ በነበረው ባህል እና ህግ የአንድ የሞት ፍርደኛ ገመድ ከተበጠሰ ፍርዱ ወደ ምህረት ይለወጥ ወይም እድሜ ልክ እስራት ይሆናል ተብሎ ይጠበቅ ነበር። ሆኖም ግን በላይ ላይ የነበረው ጥላቻ እና ፍርሃት ከፍተኛ ስለነበር ዳኞች ትዕዛዙን በማደስ በሌላ ገመድ በድጋሚ እንዲሰቀል አድርገዋል።
ሕጉና ልማዱ ፍርዱ እንዲቀየር የሚደነግግ ቢሆንም በበላይ ላይ በነበረው የቤተመንግሥት የኃይል ሚዛን ፍርዱ በድጋሚ እንዲፈጸም ተወሰነ። በሁለተኛው አዲስና ወፍራም ገመድ ተፈልጎ በላይ እንደገና ተሰቀለ። ይሁን እንጂ የአንገቱ ጡንቻ ጥንካሬ እና የአካሉ ግዙፍነት እንዲሁም የወጣትነት ወርቃማ ጉልበቱ ነፍሱ ቶሎ እንዳትወጣ አደረጋት። በላይ በገመድ ላይ ሆኖ ለረጅም ደቂቃዎች ሲያጣጥርና ነፍሱ ቶሎ ሳትወጣ ስትቀር በቦታው የነበረው አስፈጻሚው መንግሥቱ ነዋይ ይህንን እጅግ አሰቃቂ ትዕይንት በትዝብት እና በከፍተኛ የሕሊና ጸጸት ይመለከት ነበር። ይህ ክስተት በመንግሥቱ አእምሮ ውስጥ ፈጽሞ የማይረሳ ጠባሳ ጥሎ አለፈ። በላይ ዘለቀ ከመሞቱ በፊት “እኔ ለሀገሬ የሰራሁትን ሰርቻለሁ፤ ታሪክ ይፍረደኝ” የሚሉ ቃላትን ተናግሯል።
ከ16 ዓመታት በኋላ መፈንቅለ መንግሥት ሞክሮ የከሸፈበት ጄነራል መንግሥቱ ነዋይ መጋቢት 21 ቀን 1953 ዓ.ም ሊሰቀል ወደ መድረኩ ወጣ። ልክ በላይ ዘለቀ በተሰቀለበት ማዘጋጃ ቤት ፊት ለፊት ባለው አደባባይ ላይ ስቅላቱ ሊፈጸም ሲል መንግሥቱ የፊቱን መሸፈኛ ጨርቅ አሻፈረኝ አለ።
በዚህ ጊዜ ነበር ከዓመታት በፊት የበላይ ዘለቀ ነፍስ ቶሎ ሳትወጣ ያየውን ስቃይ ያስታወሰው። መንግሥቱ ነዋይ ልክ እንደ በላይ ዘለቀ ለረጅም ደቂቃዎች ተንጠልጥሎ መከራ ማየትን አልፈለገም። በመሆኑም ሰቃዩን ተመልክቶ የገመዱን ቋጠሮ (ማቱኑን) ወደ ኋላው ሳይሆን ወደ ፊቱ ወይም ወደ ጎኑ እንዲያዞርለት በቁርጠኝነት ጠየቀ።
የገመዱ ቋጠሮ (ማቱኑ) ከአንገት ጀርባ ወይም ከጆሮ በታች በትክክል ካላረፈ የስቅላት ሂደቱ የአንገትን አጥንት ቶሎ ስለማይሰብረው ሰውየው በታፈነ አየር ረጅም ደቂቃ እንዲያጣጥር ያደርገዋል። መንግሥቱ ነዋይ ሰቃዩን “ገመዱን አዙረው/አስተካክለው” በማለት የገመዱ ቋጠሮ የአንገቱን አጥንት በአንድ ጊዜ እንዲሰብረው እና ነፍሱ ሳትሳቀቅ ወዲያው እንድትወጣ አደረገ። የበላይ ዘለቀን አሰቃቂ አሟሟት ያስፈጸመው ሰው ራሱ ከተመሳሳይ እጣ ፈንታ መሸሽ አልቻለም” በማለት ግርማ ሰይፉ “ታኅሣሥ 1953” በተሰኘው መጽሐፋቸው አስፍረዋል፡፡
ሳምንቱ በታሪክ
የአዲስ አበባ ውል
ጥቅምት 16 ቀን 1889 ዓ.ም የተፈረመው የአዲስ አበባ ውል በዓድዋ ጦርነት ፋሺስት ጣሊያን በኢትዮጵያ ጀግኖች ክፉኛ ከተሸነፈች በኋላ የጦር ሜዳውን ድል በሕጋዊ ዲፕሎማሲ ያረጋገጠ ታሪካዊ ስምምነት ነው። ዐፄ ምኒልክ እና የጣሊያን መንግሥት ተወካይ የነበሩት ሜጀር ቶማሶ ኔሬቲኒ በአዲስ አበባ የተፈራረሙት ይህ ውል የጦርነቱ መንስኤ የነበረውን እና የኢትዮጵያን ሉዓላዊነት የሚጋፋውን የውጫሌን ውል ሙሉ በሙሉ ውድቅ እና ዋጋ አልባ አድርጎታል። በውሉ መሠረት የጣሊያን መንግሥት የኢትዮጵያን ፍጹም ነጻነት እና ሉዓላዊነት ያለ ምንም ቅድመ ሁኔታ በይፋ ለመቀበል ተገዷል።
ይህ ታሪካዊ ቀን አንድ የነጭ አውሮፓ ኃያል መንግሥት በጥቁር አፍሪካዊት ሀገር ተንበርክኮ የሀገሪቱን ሙሉ ነጻነት የተቀበለበት በመሆኑ ለኢትዮጵያ ብቻ ሳይሆን ለመላው ጥቁር ሕዝብ ትልቅ የኩራት አውድማ ነው። ውሉ ከተፈረመ በኋላ ዐፄ ምኒልክ በዓድዋ የተማረኩትን የጣሊያን ምርኮኞች የትራንስፖርት እና የሰብአዊ ወጪዎችን ጣሊያን እንድትሸፍን በማድረግ በሰላም አስረክበዋል፤ ይህ ስኬት ሌሎች ታላላቅ የአውሮፓ መንግሥታትም በሀገሪቱ ዋና ከተማ ኤምባሲዎቻቸውን በመክፈት የኢትዮጵያን መንግሥት እውቅና እንዲሰጡ በር ከፍቷል ሲሉ ጳውሎስ ኞኞ “አጤ ምኒልክ” በተሰኘው መጽሐፋቸው ገልጸዋል።
(ቢኒያም መስፍን)
በኲር የጥቅምት 16 ቀን 2019 ዓ.ም ዕትም