በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ የሰሜን ብርሃናት (አውሮራ ቦሪያሊስ) ከተፈጥሮ እጅግ አስደናቂ እና ምስጢራዊ ክስተቶች አንዱ ሆኖ ጎልቶ ይታያል። ይህ የብርሃን ትእይንት በሰሜናዊው የምድር ክፍል በሌሊት ሰማይ ላይ የሚጨፍር፣ ሳይንቲስቶችን መማረክ የቻለ፣ ገጣሚዎችን ያነሳሳ እና ለዘመናት ከምድር ዳርቻዎች ተጓዦችን መሳብ የቻለ ክስተት ነው። በተለይም እንደ አይስላንድ፣ ኖርዌይ፣ ስዊድን እና ፊንላንድ ባሉ አገሮች ውስጥ የሚታየው ይህ ትዕይንት ከፕላኔታችን እጅግ ውብ ስጦታዎች አንዱ ነው።
ሳይንሳዊ አመጣጥ
የሰሜን መብራቶች ውበት ለዓይን ከተረት ተረት የወጣ ቢመስልም፣ በጥልቅ ፊዚክስ እና በሥነ ፈለክ ላይ የተመሠረተ ነው። ክስተቱ የሚጀምረው ከምድር 150 ሚሊዮን ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ በምትገኘው ፀሐይ ነው። በውስጡ ባለው ኃይለኛ ፍንዳታ ፀሐይ “የፀሐይ ነፋስ” በመባል የሚታወቁትን ኤሌክትሮኖችን እና ፕሮቶን ቅንጣቶችን ወደ ጠፈር ታቀወጣለች። እነዚህ ቅንጣቶች ወደ ምድር ከባቢ አየር ከመድረሳቸው በፊት በሰዓት እስከ አንድ ሚሊዮን ኪሎ ሜትር ፍጥነት ይጓዛሉ።
ምድር በራሷ መግነጢሳዊ መስክ የተከበበች ስለሆነች እነዚህን ጎጂ የፀሐይ ቅንጣቶች ወደ ሰሜን እና ደቡብ ዋልታዎች ትገፋለች። እነዚህ ቅንጣቶች በዋልታዎቹ አቅራቢያ ወደ ከባቢ አየር ሲገቡ እንደ ኦክስጅን እና ናይትሮጅን ካሉ ጋዞች ጋር ይጋጫሉ። ይህ ግጭት የኃይል ልውውጥ ይፈጥራል፤ ይህም ጋዞቹ ብርሃን እንዲለቁ ያደርጋል።
የቀለማት ልዩነት የሚወሰነው በጋዝ አይነት እና ግጭቱ በሚከሰትበት ከፍታ ላይ ነው። ለምሳሌ፣ የኦክስጅን አቶሞች እስከ 150 ማይል ከፍታ ላይ ከፀሐይ ቅንጣቶች ጋር ሲጋጩ አረንጓዴ ብርሃን ይፈጥራሉ – ከሰሜን መብራቶች በጣም የተለመደው ቀለም። ከ200 ማይል በላይ ከፍታ ላይ ያለው ኦክስጅን ቀይ ያመነጫል፤ ናይትሮጅን ደግሞ ሰማያዊ እና ጥቁር ቫዮሌት ብርሃንን ወደ ሰማይ ይበትናል። እነዚህ ቀለሞች አንድ ላይ ሲጨፍሩ፣ በተፈጥሮው በራሱ የተነከረ ሕያው ሥዕል ይመስላል።
በአይስላንድ እና ኖርዌይ ውስጥ ያለው ልዩ እይታ
አይስላንድ በጂኦግራፊያዊ አቀማመጥ ምክንያት ለሰሜን መብራቶች አድናቂዎች ተመራጭ መዳረሻ ናት። በአርክቲክ ክበብ አቅራቢያ የምትገኝ በመሆኗ፣ ከዋና ከተማዋ ሬይክጃቪክ እስከ ገጠራማው በጣም ሩቅ ማዕዘኖች ድረስ መብራቶቹን ለማየት ሰፊ እድሎችን ትሰጣለች። ሻካራ መልክዓ ምድር፣ ጥቁር አሸዋማ የባህር ዳርቻዎች፣ ንቁ እሳተ ገሞራዎች እና ግዙፍ የበረዶ ግግር ለሰማያዊው ብርሃን ትርኢት እንግዳ ዳራ ይፈጥራሉ። በተለይም፣ በ”ጆኩልሳሮን” የበረዶ ግግር ሐይቅ ላይ የተንፀባረቁትን የሰሜን መብራቶች ማየት ጥልቅ እርካታን ይሰጣል።
በሌላ በኩል፣ ኖርዌይ – በተለይም የሰሜን ትሮምስሶ ከተማ – “የሰሜን መብራቶች ዋና ከተማ” በመባል ትታወቃለች። የኖርዌይ ጥልቅ ፍሪጃዶች እና ረጃጅም ተራሮች ለመብራቶቹ አስደናቂ ፍሬም ይሰጣሉ። በኖርዌይ የክረምት ምሽቶች ረጅም ስለሆኑ፣ ፀሐይ የማትወጣባቸው ቀናት (የፖላር ምሽቶች) ስላሉ፣ ጎብኚዎች ለሰዓታት የሰማይ ጭፈራውን የመመልከት እድል አላቸው። የኖርዌይ ተወላጅ የሳሚ ሕዝቦች እነዚህን መብራቶች ከፍ አድርገው ይመለከቷቸዋል፣ እንደ ተፈጥሯዊ ክስተት ብቻ ሳይሆን እንደ መንፈሳዊው ዓለም ድልድይ አድርገው ይመለከቷቸዋል።
ታሪካዊ እና ባህላዊ ትርጓሜዎች
ከዘመናዊ ሳይንሳዊ ግኝት ከረጅም ጊዜ በፊት፣ የሰሜን መብራቶች ለተለያዩ ማህበረሰቦች የተለያዩ ትርጉሞች ነበራቸው። በሰሜናዊ አውሮፓ የነበሩ የጥንት ሕዝቦች መብራቶቹ በሰማይ ላይ ጉዞ የሚጀምሩ የጀግኖች ነፍሳት እንደሆኑ ያምኑ ነበር። በሰሜን አሜሪካ የሚገኙ የኢኑዊት ሕዝቦች መብራቶቹ በሰማይ ላይ ኳስ የሚጫወቱ የሟች ዘመዶች መንፈስ እንደሆኑ ያምኑ ነበር።
በኖርዲክ አፈ ታሪኮች ውስጥ፣ የሰሜን መብራቶች የ”ቫልኪሪስ” ጋሻዎች የሚያብረቀርቁ ነጸብራቆች እንደሆኑ ይነገራል – የወደቁ ጀግኖችን ወደ “ቫልሃላ” ያጅቡ ነበር። በፊንላንድ፣ በተራሮች ላይ የሚንሸራተቱ ጅራታቸው የብርሃን ብልጭታዎችን የፈጠረ “ቱሊኬትቱ” ወይም “የእሳት ቀበሮ” የሚል እምነት ነበር። እነዚህ ሁሉ ትረካዎች የሰው ልጅ ለዚህ ክስተት ያለውን ጥልቅ አድናቆት እና አክብሮት ያሳያሉ።
ዳንሱን ማሳደድ፡ ተግዳሮቶች እና ዝግጅት
የሰሜናዊ መብራቶችን ለማየት መጓዝ እንደ መታየት ቀላል አይደለም። ክስተቱ በተፈጥሮ ምክንያቶች ላይ የተመሰረተ ስለሆነ ትዕግስት እና ጥንቃቄ የተሞላበት ዝግጅት ይጠይቃል። እነሱን ለማየት ሶስት ሁኔታዎች መሟላት አለባቸው።
በመጀመሪያው እና ከሁሉም በላይ ሙሉ ጨለማ ነው። አርቲፊሻል የከተማ መብራቶች የሰማይ ብርሃንን ይደብቃሉ፣ ስለዚህ ሩቅ፣ ጨለማ አካባቢዎች አስፈላጊ ናቸው። ሁለተኛው ግልጽ ሰማይ ነው፤ መብራቶቹ ምንም ያህል ንቁ ቢሆኑም፣ በከባድ የደመና ሽፋን ሊታዩ አይችሉም። ሶስተኛው የፀሐይ እንቅስቃሴ ነው፤ የፀሐይ ፍሌር ጥንካሬ ከፍ ባለ መጠን፣ መብራቶቹ የበለጠ ብሩህ እና የበለጠ ተለዋዋጭ ይሆናሉ።
ወደ እነዚህ ክልሎች የሚጓዙ ጎብኚዎች እጅግ በጣም ከባድ የሆነውን የአርክቲክ ቅዝቃዜ ለመቋቋም ተገቢ አለባበስ ሊኖራቸው ይገባል። የሙቀት መጠኑ እስከ -30°ሴ ዝቅ ሊል ስለሚችል፣ ትክክለኛ መሳሪያ ለመትረፍ በጣም አስፈላጊ ነው። ከዚህም በላይ የፀሐይ ነፋስን ጥንካሬ እና የሰማይ ሁኔታን የሚተነብዩ የሞባይል መተግበሪያዎችን መጠቀም ጉዞውን ስኬታማ ለማድረግ ይረዳል። አንዳንድ ጊዜ መብራቶቹ ከመጥፋታቸው በፊት ለጥቂት ደቂቃዎች ብቻ ይታያሉ፤ በሌሎች ጊዜያት ደግሞ ሙሉውን ሌሊት ሰማዩን ሊያጌጡ ይችላሉ። ይህ ያልተጠበቀ ነገር ጉዞውን በጣም አስደሳች የሚያደርገው ነው።
ተፈጥሮ እንደ ዋና አርቲስት
ከውበቱ ባሻገር፣ የሰሜን መብራቶች ስለ ፕላኔታችን ደህንነት ያስተምሩናል። የምድር መግነጢሳዊ መስክ እነዚህን ጎጂ የፀሐይ ቅንጣቶች ካላስወገደ፣ ሕይወት በሕይወት ላይተርፍ ይችል ነበር። ስለዚህ፣ መብራቶቹን ስንመለከት፣ ፕላኔታችን እኛን ለመጠበቅ የምታደርገውን ጥረት እየተመለከትን ነው።
ይህ ትዕይንት ለፎቶግራፍ አንሺዎችም ፈተናም ሆነ እድል ይሰጣል። በፍጥነት የሚለዋወጠውን ብርሃን በካሜራ ሌንስ መሳብ ልዩ ችሎታ ይጠይቃል። ብዙዎች ፍጹም የሆነውን ፎቶ ለመያዝ ለሰዓታት በቀዝቃዛው ቅዝቃዜ ውስጥ ቢጠብቁም፣ መብራቶቹ በሚወጡበት ጊዜ ሁሉ ድካም ይረሳል።
በአጠቃላይ፣ የሰሜን መብራቶች (ኦሮራ ቦሪያሊስ) ሳይንሳዊ ጥልቀትን፣ ታሪካዊ ታሪክ አጻጻፍን እና የተፈጥሮን ድንቅ ጥበብ የሚያጣምር ክስተት ነው። በአይስላንድ በረዶማ በረሃ ወይም በኖርዌይ የባህር ዳርቻ ቆሞ እነዚያን አረንጓዴ እና ሰማያዊ መብራቶች በሰማይ ላይ ሲጨፍሩ ማየት አንድ ሰው በተፈጥሮ ፊት ምን ያህል ትንሽ እንደሆነ እና ዓለማችን በእውነት ምን ያህል ምስጢራዊ እንደሆነ እንዲገነዘብ ያደርገዋል።
ይህንን ማሳያ በአካል ማየት ከጉዞ ተሞክሮ በላይ ነው፤ ለመንፈሳዊ እርካታ እና የህይወት ውበት ማሳሰቢያ ነው። ሰማዩ ሲበራ ማየትና በብርሃን ሲሸፈን ጨለማውን ማየት ሁልጊዜ በሰው ልብ ውስጥ የማይረሳ ትዝታ ይተዋል። በዚህ በሰማይ ላይ ተፈጥሮ በጻፈው የብርሃን ግጥም ውስጥ፣ እኛ እንደ ሰው፣ የእሱ ድንቅ ምስክሮች ሆነን እንቀጥላለን።
አጫር እዉነታ
ስለ አይስላንድ አጫጭር እውነታዎች፦
- አይስላንድ በሰሜን አትላንቲክ ውቅያኖስ ውስጥ ያለች ደሴት አገር ናት።
- ዋና ከተማዋ Reykjavík ነው፣ እና በዓለም ላይ ከሚገኙ በጣም ሰሜናዊ ዋና ከተሞች አንዱ ነው።
- አገሩ ብዙ እሳተ ገሞራዎች አሉባት፤
- ስሙ “አይስ (በረዶ)” ቢሆንም አገሩ ሁሉም በረዶ አይደለም፤ አረንጓዴ መሬቶችም አሉባት።
- የአይስላንድ ሰዎች ብዙ ኃይል ከመሬት ውስጥ ሙቀት (geothermal energy) ያገኛሉ።
- ህዝቧ በጣም ትንሽ ነው (ከ 400,000 በታች)።
- ክረምት ወቅት ላይ የሚታይው የሰሜን ብርሃናት በአገሩ ታዋቂ ነው።
- አይስላንድ የራሷን የፈረስ ዝርያ አላት፤ እነሱም ትንሽ ነገር ግን ጠንካራ ናቸው።
- የአይስላንድ ህዝብ ከ Viking Age ጀምሮ ታሪካዊ ሥር አላቸው።
- አገሩ በውብ ግልባጭ ተፈጥሮ (waterfalls, glaciers, volcanoes) ታዋቂ ናት።
(መሰረት ቸኮል)
በኲር የሚያዚያ 18 ቀን 2018 ዓ.ም ዕትም