ኮሎራዶ፡ የሮኪ ተራሮች ግርማ

በዩናይትድ ስቴትስ አሜሪካ ምዕራባዊ ክፍል ከሚገኙት ግዛቶች መካከል፣ በተፈጥሮ ውበቷ፣ በታሪካዊ ዳራዋ እና በልዩ የሕዝብ አኗኗር ዘይቤዋ ጎልታ የምትታየው ኮሎራዶ (Colorado) አንዷ ናት።  ኮሎራዶ በበረዶ የተሸፈኑ ግዙፍ ተራሮች፣ ሰፋፊ ሜዳዎች፣ ጥልቅ ሸለቆዎች እና በረሃማ ስፍራዎችን በአንድነት አቅፋ የያዘች ልዩ ምድር ናት። ይህ መጣጥፍ የኮሎራዶን ታሪክ፣ መልከዓምድር፣ ባህል፣ ተፈጥሯዊና ታሪካዊ መስህቦቿን፣ እንዲሁም የሕዝቧን አኗኗር ዘይቤ በጥልቀት ይዳስሳል።

የመልከዓምድር አቀማመጥ እና የተፈጥሮ ጸጋ

የኮሎራዶ መልከዓምድር እጅግ አስደናቂ እና የተለያየ ነው። ግዛቲቱ በዋናነት በሦስት የተለያዩ የመልከዓምድር ክፍሎች ትከፈላለች፤ እነርሱም የምሥራቁ ሰፋፊ ሜዳዎች፣ መካከለኛው የሮኪ ተራሮች፣ እና የምዕራቡ አምባ ናቸው። በተለይም የሮኪ ተራሮች የኮሎራዶ መታወቂያ ናቸው። ከባህር ወለል በላይ ከ14ሺህ ጫማ (4ሺህ 267 ሜትር) በላይ ከፍታ ያላቸው 58 ተራሮች (በአካባቢው አጠራር “ፎርቲነርስ” – Fourteeners) በግዛቲቱ ውስጥ ይገኛሉ። ከእነዚህም መካከል ማውንት ኤልበርት በከፍታው ቀዳሚውን ስፍራ ይይዛል።

የኮሎራዶ አየር ንብረት እንደየስፍራው ከፍታ ቢለያይም፣ ግዛቲቱ በአጠቃላይ በዓመት ውስጥ ወደ 300 የሚጠጉ ፀሐያማ ቀናት እንዳሏት ይነገራል። በተጨማሪም ኮሎራዶ የበርካታ ታላላቅ ወንዞች መነሻ ናት፤ ከእነዚህም ውስጥ የኮሎራዶ ወንዝ፣ ሪዮ ግራንዴ እና አርካንሳስ የተባሉት ወንዞች በዋናነት ይጠቀሳሉ። እነዚህ ወንዞች ለግዛቲቱ ብቻ ሳይሆን ለጎረቤት ግዛቶች ጭምር የሕይወት ምንጭ ናቸው። የዱር እንስሳት ሀብቷም ቢሆን እጅግ የበለጸገ ሲሆን፣ ጥቁር ድብ፣ የተራራ አንበሳ፣ ኤልክ፣ እና የኮሎራዶ ብሔራዊ እንስሳ የሆነው ባለትልቅ ቀንድ አውራ በግ (Bighorn Sheep) በስፋት ይገኛሉ።

ታሪክ

የኮሎራዶ ታሪክ አውሮፓውያን ወደ ስፍራው ከመምጣታቸው ከብዙ ሺህ ዓመታት በፊት ይጀምራል። ይህች ምድር የበርካታ ተወላጅ አሜሪካውያን መኖሪያ ነበረች። ዩት፣ አራፓሆ፣ ሻየን እና አፓቺ የተባሉት ጎሳዎች በነፃነት ይኖሩባት የነበረች ምድር ናት። በተለይም በደቡብ ምዕራብ ኮሎራዶ የሚገኙት የጥንታዊ ፑብሎአን (Ancestral Puebloans) ሕዝቦች በገደል ላይ የገነቧቸው አስደናቂ ቤቶች የጥንት ስልጣኔያቸው ሕያው ምስክሮች ናቸው።

በ19ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ በኮሎራዶ ታሪክ ውስጥ ትልቅ የለውጥ ምዕራፍ ተከፈተ። በ1858 (እ.ኤ.አ) በፓይክስ ፒክ (Pike’s Peak) አካባቢ ወርቅ መገኘቱን ተከትሎ፣ በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ሰዎች ሀብት ፍለጋ ወደ አካባቢው ጎረፉ። ይህ “የኮሎራዶ የወርቅ ፍለጋ” በመባል የሚታወቀው ክስተት፣ የከተሞችን መቆርቆር እና የሕዝብ ቁጥር በፍጥነት ማደግን አስከተለ። ዴንቨርን ጨምሮ በርካታ ከተሞች የተመሰረቱት በዚሁ ወቅት ነው። ከወርቅ ባሻገር የብር እና የድንጋይ ከሰል ማዕድናት መገኘት ለግዛቲቱ የኢኮኖሚ ዕድገት ትልቅ አስተዋፅዖ አድርጓል። በ1876(እ.ኤ.አ) ኮሎራዶ የዩናይትድ ስቴትስ 38ኛዋ ግዛት በመሆን በይፋ ተቀላቀለች። ይህ የሆነው አሜሪካ ነፃነቷን ባወጀች በመቶኛው ዓመት በመሆኑ ኮሎራዶን “የመቶኛ ዓመት ግዛት” (The Centennial State) በመባል የምትታወቅበትን ስያሜ ልትላበስ ችላለች።

የማይነጥፉ ተፈጥሯዊ እና ታሪካዊ መስህቦች

ኮሎራዶ በቱሪዝም ዘርፍ ከአሜሪካ ግንባር ቀደም ግዛቶች አንዷ ናት። ከተፈጥሯዊ መስህቦቿ መካከል “ሮኪ ማውንቴን ብሔራዊ ፓርክ” በየዓመቱ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ጎብኚዎችን ያስተናግዳል። በፓርኩ ውስጥ የሚገኙት ጥርት ያሉ ሐይቆች፣ የጥድ ደኖች እና በበረዶ የተሸፈኑ የተራራ ጫፎች ለዓይን ማራኪ ናቸው።

ሌላው አስደናቂ ስፍራ በኮሎራዶ ስፕሪንግስ አቅራቢያ የሚገኘው “የአማልክት የአትክልት ስፍራ” ነው። ይህ ስፍራ በሚያስገርም ሁኔታ በተፈጥሮ የተሰሩ ቀይ የአሸዋ ድንጋይ ቅርጾች የሚገኙበት ሲሆን፣ አስደናቂ የተፈጥሮ ጥበብን ያሳያል። በደቡብ ምዕራብ ኮሎራዶ የሚገኘው “ሜሳ ቨርዴ ብሔራዊ ፓርክ” ደግሞ የዓለም ቅርስ ሆኖ የተመዘገበ ታሪካዊ ስፍራ ነው። እዚህ ቦታ የጥንት ነዋሪዎች ከ800 ዓመታት በፊት በገደል ድንጋዮች ላይ የጠረቧቸውና የገነቧቸው ውስብስብ የመኖሪያ ቤቶች እስከ ዛሬ ድረስ ሳይፈርሱ ይገኛሉ።

በታሪካዊ ከተሞች በኩል፣ የኮሎራዶ ዋና ከተማ የሆነችው ዴንቨር “የአንድ ማይል ከፍታ ከተማ” (The Mile High City) በሚል ትታወቃለች፤ ምክንያቱም የከተማዋ መደበኛ ከፍታ ከባህር ወለል በላይ ልክ 5,280 ጫማ (አንድ ማይል) ስለሆነ ነው። ዴንቨር ታሪካዊ ሕንፃዎችን ከዘመናዊ ሰማይ ጠቀስ ፎቆች ጋር አዋህዳ የያዘች ከተማ ናት። በተጨማሪም እንደ አስፐን፣ ቬይል  እና ቴሉራይድ ያሉ ከተሞች በዓለም አቀፍ ደረጃ በክረምት የበረዶ ሸርተቴ ስፖርት እጅግ ታዋቂ የሆኑ መዳረሻዎች ናቸው። በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ የተገነባውና ዛሬም ድረስ በጥንታዊ የእንፋሎት ባቡር የሚያገለግለው “የዱራንጎ እና ሲልቨርተን ጠባብ የባቡር መስመር” ጎብኚዎችን ወደ ታሪካዊው የማዕድን ቁፋሮ ዘመን የሚመልስ ልዩ ተሞክሮ ይሰጣል።

የሕዝብ አኗኗር ዘይቤ እና ባህል፡ የተፈጥሮ እና የዘመናዊነት ውህደት

የኮሎራዶ ነዋሪዎች አኗኗር ዘይቤ በአብዛኛው ከተፈጥሮ ጋር የተቆራኘ ነው። ግዛቲቱ በዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ ካሉ ጤናማ እና የአካል ብቃት እንቅስቃሴን አዘውትረው ከሚያደርጉ ነዋሪዎች አንዷ በመባል ትታወቃለች። ከቤት ውጭ የሚደረጉ እንቅስቃሴዎች የኮሎራዳውያን የዕለት ተዕለት ሕይወት አካል ናቸው። በክረምት የበረዶ ላይ ሸርተቴ፣ በበጋ ደግሞ የእግር ጉዞ፣ የተራራ ላይ ብስክሌት ግልቢያ፣ ድንኳን ጥሎ ማደር እና በወንዝ ላይ በጀልባ መቅዘፍ በጣም የተለመዱ የሕይወት ዘይቤዎች ናቸው።

የኮሎራዶ ባህል ልዩነትን የሚያስተናግድ እና ለፈጠራ ክፍት የሆነ ነው። በግዛቲቱ ውስጥ ጠንካራ የኪነ-ጥበብ እና የሙዚቃ ማህበረሰብ ይገኛል። በተለይም “ሬድ ሮክስ አምፊቲያትር” በሁለት ግዙፍ የተፈጥሮ ቀይ ቋጥኞች መካከል የተገነባ የውጭ የሙዚቃ መድረክ ሲሆን፣ በዓለም ላይ ካሉ ምርጥ የሙዚቃ መድረኮች አንዱ ተደርጎ ይቆጠራል። እዚህ መድረክ ላይ መጫወት ለማንኛውም ታዋቂ ሙዚቀኛ ትልቅ ክብር ነው።

ከምግብ እና መጠጥ ባህል አኳያ፣ ኮሎራዶ በ”እጅ ጥበብ ቢራ” (Craft Beer) አምራችነቷ በስፋት ትታወቃለች። በመላው ግዛቲቱ በመቶዎች የሚቆጠሩ አነስተኛ የቢራ ፋብሪካዎች የሚገኙ ሲሆን፣ አዳዲስ ጣዕሞችን በመፍጠር የአካባቢውን የቢራ ባህል አዳብረዋል። ከዚህም በተጨማሪ የኮሎራዶ ምግብ በተለያዩ ባህሎች የተዋቀረ ሲሆን፣ በተለይም የሜክሲኮ እና የደቡብ ምዕራብ አሜሪካ የምግብ አሰራር ስልቶች (እንደ አረንጓዴ ቃሪያ ወጥ – Green Chili) በስፋት ይዘወተራሉ።

የኮሎራዶ ልዩ መገለጫዎች

ኮሎራዶን ልዩ ከሚያደርጓት ነገሮች መካከል የኢኮኖሚዋ ብዝሃነት አንዱ ነው። ከቱሪዝም እና ከግብርና ባለፈ፣ ኮሎራዶ ዛሬ የቴክኖሎጂ፣ የጠፈር ምርምር (Aerospace)፣ እና የታዳሽ ኃይል ኢንዱስትሪዎች ማዕከል ሆናለች። ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት እና የምርምር ማዕከላት በብዛት የሚገኙባት በመሆኗ የተማረ የሰው ኃይልን በመሳብ ረገድ ግንባር ቀደም ናት።

ሌላው የኮሎራዶ ልዩ መገለጫ ነዋሪዎቿ ለአካባቢ ጥበቃ የሚሰጡት ከፍተኛ ትኩረት ነው። ተፈጥሯዊ ሀብታቸውን ለመጭው ትውልድ ጠብቆ ለማቆየት ጠንካራ ፖሊሲዎች እና ሕዝባዊ እንቅስቃሴዎች አሉ። “መሬትን መንከባከብ” የሚለው ጽንሰ-ሀሳብ በኮሎራዷውያን ዘንድ ትልቅ ቦታ የሚሰጠው እሴት ነው። የከፍታው መጠን በሰውነት ላይ የሚያሳድረው ተጽዕኖም ቢሆን የኮሎራዶ ሌላው ገፅታ ነው። አዳዲስ ጎብኚዎች ከከፍታው ጋር ለመላመድ ጊዜ ሊያስፈልጋቸው ይችላል፤ ነገር ግን ይህ ከፍተኛ ቦታ ለዓለም አቀፍ አትሌቶች የተፈጥሮ ልምምድ ማዕከል በመሆን ያገለግላል። በርካታ የኦሎምፒክ ተወዳዳሪዎች ብቃታቸውን ለማሳደግ በኮሎራዶ ስፕሪንግስ በሚገኘው የኦሎምፒክ ማሰልጠኛ ማዕከል ዝግጅታቸውን ያደርጋሉ።

ዩናይትድ ስቴትስ ኦፍ አሜሪካ (USA)፦

  አሜሪካ 50 ግዛቶችን ያቀፈች ፌዴራላዊ ሀገር ናት።

  በመሬት ስፋት ከዓለም ትልልቅ ሀገራት መካከል አንዷ ናት።

  ዋና ከተማዋ ዋሽንግተን ዲ.ሲ. ስትሆን፣ ትልቋ ከተማ ኒውዮርክ ነው።

  በዓለም ትልቁ ኢኮኖሚዎች መካከል አንዱን አላት።

  63 ብሔራዊ ፓርኮች አሏት፤ የመጀመሪያው ብሔራዊ ፓርክ Yellowstone በ1872 ተመሠረተ።

  አሜሪካ ከ400 በላይ የብሔራዊ ፓርክ ሥርዓት ቦታዎችን ታስተዳድራለች።

  በአሜሪካ የሚገኘው ዴናሊ (Denali) በሰሜን አሜሪካ ከፍተኛው ተራራ ነው።

  አላስካ ከሌሎች 49 ግዛቶች ተለይታ የምትገኝ ትልቋ ግዛት ናት።

  የነፃነት ሐውልት (Statue of Liberty) ፈረንሳይ በ1886 ለአሜሪካ ስጦታ አድርጋ የሰጠችው ነው።

  ሆሊውድ በዓለም ትልቁ የፊልም ማዕከል ነው።

  ከዓለም ታዋቂ ዩኒቨርሲቲዎች ብዙዎቹ በአሜሪካ ይገኛሉ።

  አሜሪካ በበቆሎ፣ በአኩሪ አተር እና በስንዴ ምርት ከዓለም ቀዳሚ ሀገራት መካከል ናት።

  ብሔራዊ አርማዋ ነጭ ራስ ያለው ንስር (Bald Eagle) ነው።

  በሀገሪቱ ውስጥ ከ350 በላይ ቋንቋዎች ይነገራሉ፣ ይህም የባህል ብዝሃነቷን ያሳያል።

  የአሜሪካ ባንዲራ 50 ኮከቦች አሉት፤ እያንዳንዱ ኮከብ አንድ ግዛትን ይወክላል።።

(መሰረት ቸኮል)

በኲር የሐምሌ 27 ቀን 2018 ዓ.ም  ዕትም