የነፃነት ማግስት ተጋድሎ

የሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማብቂያ በነበረው በ1933 ዓ.ም ግንቦት ወር መጀመሪያ ላይ የአዲስ አበባ ሰማይ በደስታ እልልታ እና በነፃነት መዝሙር ተሞልቶ ነበር። የአምስት ዓመቱን አረመኔያዊ የፋሽስት ጣሊያን ወረራ በጽናት የተቋቋሙት ጀግኖቹ የኢትዮጵያ አርበኞች እና በስደት የነበሩት ዐፄ ኃይለ ሥላሴ የብሪታንያ (የእንግሊዝ) ጦር ባደረገው የጦር መሣሪያ እና የወታደር ድጋፍ ታግዘው የጣሊያንን ሰራዊት ድል በመንሳት የድል ሰንደቅ አላማቸውን አውለበለቡ። የፋሽስት መሸነፍ በኢትዮጵያ ሕዝብ ዘንድ አዲስ የሰላም እና የነፃነት ዘመን የጀመረ ቢመስልም ከበዓሉ ማግስት የጠቆረ የፖለቲካ ደመና በኢትዮጵያ ሰማይ ላይ ማጥላት ጀመረ። ጣሊያንን ለማስወጣት ወታደራዊ እገዛ ያደረገችው እንግሊዝ ይህንን ውለታ እንደ ወርቃማ አጋጣሚ በመጠቀም ኢትዮጵያን የራሷ የጥገኝነት ቀጠና ወይም በተዘዋዋሪ የምትመራው የቅኝ ግዛት ለማድረግ የፖለቲካ እና የወታደራዊ ተፅዕኖ መረቧን መዘርጋት ጀመረች። ይህም ኢትዮጵያን ከጣሊያን ወታደራዊ ወረራ ወደ እንግሊዝ ዲፕሎማሲያዊ ወጥመድ ያሸጋገረ ምዕራፍ ከፈተ ሲሉ ፕሮፌሰር ባሕሩ ዘውዴ «የዘመናዊት ኢትዮጵያ ታሪክ ከ1848 እስከ 1983» በሚለው መጽሐፋቸው ይገልጻሉ።

የእንግሊዝ ድብቅ ፍላጎት እና የተፅዕኖ ስልቶች

እንግሊዝ በምስራቅ አፍሪካ እና በቀይ ባሕር አካባቢ የነበራትን የጂኦፖለቲካ የበላይነት ይበልጥ ለማጠናከር ስትል በኢትዮጵያ ላይ በርካታ አስተዳደራዊ፣ ህጋዊ እና ፖለቲካዊ ጫናዎችን ፈጥራለች። አንቶኒ ሞክለር «የኃይለ ሥላሴ ጦርነት» (Haile Selassie’s War) በሚለው መጽሐፋቸው ዋነኞቹ የእንግሊዝ የቁጥጥር ስልቶችን  በሦስት ዋና ዋና ዘርፎች ይከፍሏቸዋል።

የመጀመሪያው ወታደራዊ ጫና የተያዙ ጠላት ሀገራት አስተዳደር (OETA – Occupied Enemy Territory Administration) የተባለው መዋቅር ነው። እንግሊዝ የፋሽስት ጣሊያንን ጦር በጦርነት ያሸነፈችው እሷ በመሆኗ ጣሊያን ይዟቸው የነበሩትን የምስራቅ አፍሪካ ግዛቶች በሙሉ በወታደራዊ ኃይሏ የማስተዳደር መብት እንዳላት በዓለም አቀፍ መድረክ ተናገረች። በዚህም ምክንያት ኢትዮጵያን እንደ ሉዓላዊት እና ነፃ ሀገር ሳይሆን ከተሸነፈ ጠላት እንደተነጠቀች የጦር ምርኮኛ ይዞታ በመቁጠር ለአጭር ጊዜም ቢሆን በብሪታንያ ወታደራዊ አስተዳደር ስር ለማድረግ ሞከረች። የሀገሪቱን ቁልፍ የመገናኛ አውታሮችን፣ የፖስታ አገልግሎቶችን፣ የሕዝብ ትራንስፖርትን እና የወደብ መስመሮችን በራሷ ቁጥጥር ስር አዋለች።

ሁለተኛው እና ይፋዊው ጫና የመጣው በጥር ወር 1934 ዓ.ም በተፈረመው የመጀመሪያው የአንግሎ-ኢትዮጵያ ስምምነት ነው። ይህ ስምምነት የኢትዮጵያን ነፃነት እና ክብር በእጅጉ የሚጋፋ እና ለዐፄ ኃይለ ሥላሴ አዲስ መንግሥት እጅግ አዋራጅ የነበረ ውል ነው። በዚህ ስምምነት ይዘት መሰረት በአዲስ አበባ የሚቀመጠው የእንግሊዝ ዋና ተወካይ (ሚኒስትር) በኢትዮጵያ ካሉ የሌሎች ሀገራት ዲፕሎማቶች ሁሉ የበላይ የሆነ ልዩ መብት እና ክብር እንዲኖረው ተደረገ። ከዚህም በላይ የኢትዮጵያ መንግሥት የውጭ ሀገር አማካሪዎችን፣ የሕግ ዳኞችን እና የጦር መኮንኖችን መቅጠር የሚችለው በእንግሊዝ መንግሥት ቀጥተኛ ፈቃድ እና እውቅና ብቻ እንዲሆን ተገደደ። የሀገሪቱ በጀት፣ የገንዘብ ሚኒስቴር መዋቅር እና ከጅቡቲ አዲስ አበባ የሚዘልቀው የባቡር መስመር ቁጥጥር ሙሉ በሙሉ በእንግሊዝ ባለሙያዎች እጅ እንዲወድቅ ተደረገ።

ሦስተኛው እና እጅግ አደገኛው የእንግሊዝ ሴራ የታላቋ ሶማሊያ ፕሮጀክት በመባል የሚታወቀው የመሬት መገንጠል እቅድ ነበር። የወቅቱ የእንግሊዝ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር የነበሩት ኧርነስት ቤቪን የብሪታንያ ሶማሊላንድን፣ የጣሊያን ሶማሊላንድን እና የኢትዮጵያ ሀገራዊ ይዞታ የሆኑትን የኦጋዴን እና የሐውድ (Reserved Areas) ሰፊ አካባቢዎችን በአንድ ላይ በመቀላቀል በእንግሊዝ ጥበቃ እና አስተዳደር ስር የሚተዳደር ትልቅ የሶማሊያ ግዛት ለመፍጠር በምስጢር አቀዱ። ይህ እቅድ የኢትዮጵያን ግዛታዊ አንድነት ሙሉ በሙሉ አደጋ ላይ የጣለ እና ሀገሪቱን የአካል ክፍሏን የሚነጥቅ ትልቅ አደጋ ነበር።

የኢትዮጵያ ብልህ የዲፕሎሲ አፀፋ እና የመከላከያ ስልቶች

ዐፄ ኃይለ ሥላሴ እና የኢትዮጵያ መንግሥት ስልጣን ላይ የነበሩት ጥቂት የተማሩ የሀገር መሪዎች የኢትዮጵያ ነፃነት በሌላ የአውሮፓ ኃይል እንዲጠለፍ በምንም መልኩ አልፈቀዱም። የጦር መሣሪያ እጥረት፣ የኢኮኖሚ አቅም ማነስ እና የሰራዊት መበታተን የነበረባት ኢትዮጵያ የእንግሊዝን ኃያል ጫና ለመቋቋም የተጠቀመችው ዋነኛ እና ብቸኛ መሣሪያ የኃይል ሚዛንን የመቀየር ብልህ የዲፕሎማሲ ስልት ነበር።

የእንግሊዝን ብቸኛ እና አምባገነናዊ የበላይነት ለመስበር ኢትዮጵያ ፊቷን ወደ አሜሪካ አዞረች። በወቅቱ አሜሪካ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማግስት በዓለም ፖለቲካ ላይ አዲስ፣ ገናና እና እጅግ የበለፀገ ኃይል እየሆነች የመጣች ሀገር በመሆኗ ኢትዮጵያ ከእሷ ጋር የጠበቀ ግንኙነት መፍጠር የወቅቱ ወሳኝ ስትራቴጂ መሆኑን ተረዳች። እ.አ.አ. በ1943 ዓ.ም የኢትዮጵያ ከፍተኛ የልዑካን ቡድን ወደ ዋሽንግተን በመጓዝ ከአሜሪካ መንግሥት ጋር የኢኮኖሚ፣ የቴክኒክ፣ የትምህርት እና የወታደራዊ ድጋፍ ስምምነቶችን በስኬት ተደራደረ። ኢትዮጵያ ከአሜሪካ ያገኘችው ድጋፍ እና የአሜሪካ አማካሪዎች ወደ አዲስ አበባ መምጣት እንግሊዝ በኢትዮጵያ ላይ የነበራትን የሃሳብ፣ የገንዘብ እና የቴክኒክ ብቸኛ የበላይነት እንድታጣ አደረጋት።

ይህ የአሜሪካ የዲፕሎማሲ እና የኢኮኖሚ ተሳትፎ በብሪታንያ ላይ ትልቅ የፖለቲካ ጫና ፈጠረ። በዚህም ምክንያት በታኅሣሥ ወር 1937 ዓ.ም ሁለተኛው የአንግሎ-ኢትዮጵያ ስምምነት ተፈረመ። ይህ አዲስ ውል ለኢትዮጵያ መንግሥት ትልቅ የዲፕሎማሲ ድል ነበር። ውሉ የእንግሊዝን ልዩ የነበሩ ዲፕሎማሲያዊ መብቶች በሙሉ የሰረዘ፣ የኢትዮጵያን ሙሉ ሉዓላዊነት ያለምንም ቅድመ ሁኔታ የተቀበለ እና የኢትዮ ጂቡቲ ባቡር ሐዲድ መስመሩን አስተዳደር ለኢትዮጵያ ሙሉ በሙሉ የመለሰ ውል ሆነ።

የግዛታዊ አንድነት መከበር

የፖለቲካው እና የአስተዳደሩ ስምምነቶች ቢስተካከሉም እንግሊዝ የኦጋዴን እና የሐውድ አካባቢዎችን ወዲያውኑ ለቃ ለመውጣት ፈቃደኛ አልነበረችም። ኢትዮጵያ ይህንን ችግር ለመፍታት ጉዳዩን አዲስ ወደተመሰረተው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት እና ወደ ዓለም አቀፍ የሰላም መድረኮች በመውሰድ ያላሰለሰ የሕግ፣ የታሪክ እና የዲፕሎማሲ ክርክር አደረገች። በየደረጃው በተደረጉ ረጅም ጊዜ የፈጁ ድርድሮች እና ዲፕሎማሲያዊ ግፊቶች ምክንያት እንግሊዝ የያዘችው እቅድ እንደማይሳካ በመገንዘብ በመጨረሻ በ1941 ዓ.ም ኦጋዴንን በሂደትም በ1947 ዓ.ም የሐውድን እና የውጭ መጠባበቂያ ቦታዎችን  ሙሉ በሙሉ ለኢትዮጵያ መንግሥት አስረክባ ከሀገር ለመውጣት ተገደደች።

ከጣሊያን ዳግም ሽንፈት ማግስት እንግሊዝ በኢትዮጵያ ላይ የዘረጋችው የተፅዕኖ መረብ እጅግ ረቂቅ፣ አደገኛ እና የሀገርን ሉዓላዊነት ሙሉ በሙሉ የሚያሳጣ ነበር። ይሁን እንጂ የኢትዮጵያ መሪዎች ያሳዩት የዲፕሎማሲ ብስለት፣ የትዕግስት ፖለቲካ፣ በዓለም አቀፍ መድረክ ድምፅን የማሰማት ጥበብ እና የሌሎች ኃያላን ሀገራትን ፍላጎት የመጠቀም ስልት ኢትዮጵያ ያንን ከባድ እና አሳሳቢ ፈተና በድል እንድትወጣ አስችሏታል። ይህ የታሪክ ምዕራፍ ኢትዮጵያ ነፃነቷን እና ግዛታዊ አንድነቷን ያስከበረችው በጦር ሜዳ ጀግንነት እና በደም ዋጋ ብቻ ሳይሆን በረቀቀ እና በጥበብ በተመራ የጠረጴዛ ዙሪያ የዲፕሎማሲ ፍልሚያም ጭምር መሆኑን ለትውልድ የሚያስተምር ታላቅ ማሳያ ነው።

ሳምንቱ በታሪክ

ልዕልት ሰብለ ተወለዱ

የእውቁ አርበኛ ራስ ደስታ ዳምጠው ልጅ  ልዕልት ሰብለ ደስታ ነሐሴ 26 ቀን 1923 ዓ.ም በአዲስ አበባ ከተማ ተወለዱ፡፡  ልዕልቷ የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የልጅ ልጅ  ናቸው። ገና በአምስት ዓመት የልጅነት ዕድሜያቸው በፋሽስት ጣሊያን ወረራ ምክንያት ከንጉሣዊው ቤተሰብ ጋር ወደ እንግሊዝ ሀገር ተሰደው ነበር፤ በትምህርታቸውም በጣም በመግፋት ታዋቂው የኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ አካል በሆነው ሌዲ ማርጋሬት ሀል ከፍተኛ ትምህርታቸውን አጠናቀዋል።

ወደ ሀገራቸው ከተመለሱ በኋላ ከደጃዝማች ካሳ ወልደማርያም ጋር በ1951 ዓ.ም በትዳር ተጣምረው ስድስት ልጆችን አፍርተዋል። በ1966 ዓ.ም የደርግን መነሳት ተከትሎ ባለቤታቸው የተገደሉባቸው ሲሆን እርሳቸው ግን ከሌሎች የንጉሣዊው ቤተሰብ ሴቶች ጋር በ«ዓለም በቃኝ» ወህኒ ቤት ለ14 ዓመታት በአስቸጋሪ ሁኔታ ታስረው ቆይተዋል። በ1980 ዓ.ም ከእስር ከተለቀቁ በኋላ ቀሪ ሕይወታቸውን በአሜሪካ ሀገር በበጎ አድራጎት ያሳለፉት ልዕልት ሰብለ በተወለዱ በ91 ዓመታቸው በታኅሣሥ 25 ቀን 2015 ዓ.ም ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል፡፡ አፅማቸው በአዲስ አበባ መንበረ ጸባኦት ቅድስት ሥላሴ ካቴድራል አርፏል ሲል ዘ ታይምስ መጽሔት አስነብቧል።

(ቢኒያም መስፍን)

በኲር የነሐሴ 25 ቀን 2018 ዓ.ም ዕትም